Η σύγχρονη πολιτική κουλτούρα δεν μπορεί πλέον να αναλυθεί ως κρίση εκπροσώπησης ή ως απώλεια νομιμοποίησης. Πρόκειται για μια βαθύτερη μετατόπιση: τη μετάβαση από την πολιτική ως πεδίο σύγκρουσης στην πολιτική ως καθεστώς ρύθμισης. Η σιωπή δεν αποτελεί παρενέργεια αυτής της μετάβασης, αποτελεί δομικό της στοιχείο.
Το κράτος, στο κλασικό βεμπεριανό σχήμα (Max Weber 1864-1920), ορίζεται από τη διεκδίκηση του μονοπωλίου της νόμιμης βίας. Ωστόσο, στις ώριμες μορφές κρατικής εξουσίας, η βία παύει να λειτουργεί κυρίως ως πράξη και μετασχηματίζεται σε ενδεχόμενο. Η ισχύς δεν ασκείται διαρκώς, εσωτερικεύεται. Η απειλή της βίας αρκεί για να παραγάγει πειθαρχημένα υποκείμενα χωρίς συνεχή καταστολή.
Αυτή η εσωτερίκευση δεν είναι μόνο θεσμική αλλά και ψυχική. Η πολιτική εξουσία επιτυγχάνει όταν οι κοινωνικές υποκειμενικότητες μαθαίνουν να αυτορυθμίζονται, να περιορίζουν τις επιθυμίες τους, να αντιλαμβάνονται τη σύγκρουση ως διακινδύνευση της ίδιας τους της ύπαρξης. Ο φόβος, έτσι, παύει να είναι εξωτερικός καταναγκασμός και γίνεται κατηγορία σκέψης.
Η δημοκρατία, σε αυτό το πλαίσιο, δεν αναιρείται ρητά. Διατηρεί τις τυπικές της διαδικασίες, αλλά αποσυνδέεται από το συγκρουσιακό της περιεχόμενο. Όπως επισημαίνει ο Ντέηβιντ Ράνσιμαν (David Ranciman 1967-), οι σύγχρονες δημοκρατίες δεν πεθαίνουν μέσω ανατροπών, αλλά μέσω σταδιακής αποπολιτικοποίησης. Η πολιτική μετατρέπεται σε διαχείριση αναγκαιοτήτων και η δυνατότητα του «άλλως έχειν» εξαφανίζεται από τον ορίζοντα του νοητού.
Ο νεοφιλελευθερισμός, όπως τον αναλύει η Γουέντι Μπράουν (Wendy Brown 1955-), δεν περιορίζεται στη σφαίρα της οικονομίας. Αποτελεί ολικό καθεστώς λογικοποίησης της κοινωνικής ζωής. Το υποκείμενο συγκροτείται ως φορέας κεφαλαίου, υπεύθυνος για τη διαρκή αυτοβελτιστοποίησή του. Η πολιτική δράση, σε αυτό το σχήμα, εκλαμβάνεται ως σφάλμα διαχείρισης, μια επιλογή που απειλεί την «αξία» του εαυτού.
Από αυτή τη σκοπιά, η σιωπή δεν είναι απλώς αδυναμία λόγου, αλλά ορθολογική στρατηγική. Η μη εμπλοκή παρουσιάζεται ως ένδειξη ωριμότητας, ενώ η σύγκρουση στιγματίζεται ως ανορθολογική εκτροπή. Η κοινωνία δεν καταστέλλεται· εκπαιδεύεται να αυτοπεριορίζεται.
Ο δημόσιος λόγος, αντιθέτως, δεν εξαφανίζεται. Πολλαπλασιάζεται και κατακερματίζεται. Η υπερπαραγωγή λόγου, απαλλαγμένου από συνέπειες, λειτουργεί ως υποκατάστατο της πολιτικής πράξης. Η κριτική ενσωματώνεται ως ακίνδυνη λειτουργία του συστήματος, επιτρέποντας την εκτόνωση χωρίς μετασχηματισμό. Ο σχολιασμός υποκαθιστά τη δέσμευση.
Οι κοινωνίες του ελέγχου, όπως τις περιέγραψε ο Ζιλ Ντελέζ (Gilles Deleuse 1925-1995), ολοκληρώνουν αυτό το σχήμα. Η εξουσία δεν οργανώνεται πλέον γύρω από απαγορεύσεις, αλλά γύρω από συνεχή αξιολόγηση, ρύθμιση και προσαρμογή. Η επιτήρηση βιώνεται ως κανονικότητα, όχι ως επιβολή. Το υποκείμενο καθίσταται ο ίδιος ο φορέας του ελέγχου του.
Έτσι συγκροτείται μια πολιτική κουλτούρα πλήρως λειτουργική για την αναπαραγωγή της εξουσίας και ταυτόχρονα ανίκανη να παραγάγει πολιτική υποκειμενικότητα. Η σύγκρουση εκλαμβάνεται ως απειλή για τη σταθερότητα, όχι ως όρος της δημοκρατίας. Η σιωπή καθίσταται κανονιστική αξία.
Σε αυτή τη συνθήκη, το πρόβλημα δεν είναι ότι η κοινωνία δεν μιλά. Είναι ότι έχει μάθει να αντιλαμβάνεται τη σιωπή ως φυσική κατάσταση. Και όταν η σιωπή παύει να βιώνεται ως έλλειμμα, παύει και η δυνατότητα της ρήξης.
