Χρήστος Αναστασίου / Christos Anastassiou

Παρασκευή 6 Φεβρουαρίου 2026

Ο χρόνος μπορεί να κινείται και προς τα πίσω σε κβαντικό επίπεδο

Στην κβαντική φυσική, οι βασικοί νόμοι (π.χ. η εξίσωση του Schrödinger) είναι σχεδόν συμμετρικοί ως προς τον χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι μαθηματικά, λειτουργούν το ίδιο είτε ο χρόνος «τρέχει» μπροστά είτε πίσω.

Σε πειραματικό επίπεδο, έχουν γίνει κβαντικά πειράματα (κυρίως σε κβαντικούς υπολογιστές ή μεμονωμένα σωματίδια) όπου ένα σύστημα, εξελίσσεται και κατόπιν επανέρχεται σε προηγούμενη κατάστασή του, σαν να «γυρίζει τον χρόνο πίσω».

•Δεν σημαίνει ότι ο χρόνος γυρίζει πίσω όπως στη φαντασία ή στις ταινίες.

•Σημαίνει ότι η μικροσκοπική φυσική δεν επιβάλλει κατεύθυνση στον χρόνο.

•Η «ροή προς τα εμπρός» εμφανίζεται όταν έχουμε πολλά σωματίδια και θερμοδυναμική (βλ. εντροπία).

«Ο χρόνος δεν είναι αυτός που αντιλαμβανόμαστε». Ο Ρίτσαρντ Φέϋνμαν, όπως και ο Αϊνστάιν, υπογράμμιζε ότι ο χρόνος είναι ένα εργαλείο της θεωρίας, όχι απαραίτητα μια θεμελιώδης οντότητα όπως τον βιώνουμε.

Στη φυσική του Φέϋνμαν, τα σωματίδια δεν ακολουθούν μία μοναδική πορεία στον χρόνο. Αντίθετα, εξετάζονται όλες οι πιθανές διαδρομές (path integrals). Υπάρχουν μαθηματικές περιγραφές όπου ένα σωματίδιο, μπορεί να ερμηνευτεί σαν να κινείται προς τα πίσω στον χρόνο (π.χ. τα ποζιτρόνια). Η ανθρώπινη εμπειρία του χρόνου (παρελθόν - παρόν - μέλλον) δεν είναι απαραίτητα θεμελιώδης στη φύση. Είναι πιθανόν να είναι αναδυόμενη ιδιότητα, όπως η θερμοκρασία.

•Τι είναι ο χρόνος; Δεν υπάρχει μία ενιαία απάντηση. Εξαρτάται από το πλαίσιο.

-Στην Κλασική Φυσική (Νεύτων). Ο χρόνος είναι απόλυτος, παγκόσμιος, ρέει το ίδιο για όλους. Αυτή η εικόνα έχει καταρριφθεί.

•Στη Σχετικότητα (Αϊνστάιν). Ο χρόνος εξαρτάται από την ταχύτητα και τη βαρύτητα, δεν είναι ίδιος για όλους, είναι δεμένος με τον χώρο - χωρόχρονος.

-Ο χρόνος «κυλά» πιο αργά κοντά σε μεγάλα βαρυτικά πεδία, σε αντικείμενα που κινούνται πολύ γρήγορα.

-Στην Κβαντική Φυσική, ο χρόνος δεν είναι πλήρως κατανοημένος. Δεν υπάρχει ακόμη ολοκληρωμένη θεωρία «κβαντικού χρόνου». Σε ορισμένες προσεγγίσεις, ο χρόνος δεν είναι θεμελιώδης, αλλά προκύπτει από συσχετίσεις μεταξύ κβαντικών καταστάσεων.

•Φιλοσοφία της Φυσικής - Υπάρχουν δύο βασικές απόψεις. Ο χρόνος υπάρχει πραγματικά (ρεαλισμός). Ο χρόνος είναι τρόπος αντίληψης (Καντ, σύγχρονες θεωρίες).

Ο Αϊνστάιν έγραψε: «Η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι μια επίμονη ψευδαίσθηση».

-Σε κβαντικό επίπεδο, ο χρόνος δεν έχει σαφή κατεύθυνση.

-Η καθημερινή μας αίσθηση του χρόνου πιθανότατα: προκύπτει από την εντροπία, τη μνήμη και τη δομή του εγκεφάλου.

-Ο χρόνος μπορεί να μην είναι «κάτι που ρέει», αλλά, ένας τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η εμπειρία και η φυσική πληροφορία.

Ένα σύστημα έχει υψηλή εντροπία όταν είναι ακατάστατο. Όταν υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι να βρίσκεται έτσι.

Παράδειγμα, ένα ποτήρι που πέφτει και σπάει.

-Το «ολόκληρο ποτήρι» είναι μία συγκεκριμένη κατάσταση. -Τα «σπασμένα κομμάτια» είναι άπειρες δυνατές καταστάσεις. -Άρα η φύση «προτιμά» τη διάλυση - μεγαλύτερη εντροπία.

•Ο 2ος Νόμος της Θερμοδυναμικής. Σε ένα κλειστό σύστημα, η εντροπία πάντα αυξάνεται. Αυτός ο νόμος δεν απαγορεύει να πάμε προς τα πίσω, αλλά το καθιστά απίθανο. Και εδώ εμφανίζεται το βέλος του χρόνου. Θυμόμαστε το παρελθόν (χαμηλή εντροπία), όχι το μέλλον (υψηλή εντροπία).

•Γιατί ο χρόνος «πάει μπροστά»; Οι θεμελιώδεις εξισώσεις της φυσικής, δεν έχουν κατεύθυνση χρόνου.

Η κατεύθυνση προκύπτει επειδή το Σύμπαν ξεκίνησε σε ακραία χαμηλή εντροπία (Μεγάλη Έκρηξη) και από τότε «ξεδιπλώνεται» προς πιο πιθανές καταστάσεις. Άρα ο χρόνος δεν ρέει. Η εντροπία αυξάνεται. Κι εμείς ονομάζουμε αυτή την αύξηση «ροή του χρόνου».

•Σύνδεση εντροπίας και μνήμης. Η μνήμη είναι ένα φυσικό φαινόμενο.

Για να αποθηκεύσεις μνήμη πρέπει να αλλάξει μια φυσική κατάσταση στον εγκέφαλο. Αυτή η αλλαγή παράγει εντροπία. Μπορούμε να αποθηκεύσουμε πληροφορία μόνο προς την κατεύθυνση αύξησης της εντροπίας.

Δεν μπορείς να θυμάσαι το μέλλον, γιατί δεν έχουν συμβεί ακόμη οι φυσικές αλλαγές,

δεν έχει παραχθεί εντροπία. Άρα θυμόμαστε το παρελθόν όχι επειδή «πέρασε», αλλά επειδή άφησε ίχνη.

•Συνείδηση και χρόνος. Η συνείδηση δεν αντιλαμβάνεται τον χρόνο άμεσα. Αντιλαμβάνεται αλλαγές, ακολουθίες, αιτιότητα. Η αίσθηση του «τώρα» είναι μια σύνθεση μνήμης (παρελθόν), αισθήσεων (παρόν) και πρόβλεψης (μέλλον).

-Ο εγκέφαλος συγκρίνει καταστάσεις, δημιουργεί μια αφήγηση συνέχειας.

-Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει χρόνος. Χωρίς αλλαγή δεν υπάρχει συνείδηση.

•Γιατί το παρόν φαίνεται να «κινείται»; Στην πραγματικότητα το παρόν δεν κινείται, αλλά η συνείδηση «σαρώνει» καταστάσεις αυξανόμενης εντροπίας.

-Ο χρόνος είναι για τη φυσική δομή συσχετίσεων. Για τον εγκέφαλο είναι ιστορία.

-Ο θεωρητικός φυσικός

-Ο χρόνος είναι για τη φυσική δομή συσχετίσεων. Για τον εγκέφαλο είναι ιστορία.

-Ο θεωρητικός φυσικός Τζούλιαν Μπάρμπουρ (Julian Barbour 1937-) λέει: ο χρόνος δεν υπάρχει. Υπάρχουν μόνο στιγμές γεμάτες ίχνη άλλων στιγμών.

-Η εντροπία δίνει κατεύθυνση. Η μνήμη δίνει παρελθόν. Η συνείδηση δίνει αίσθηση ροής. -Χωρίς παρατηρητή ο χρόνος είναι συμμετρικός. Με παρατηρητή ο χρόνος αποκτά νόημα. Ο χρόνος ίσως δεν είναι ιδιότητα του Σύμπαντος, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ένα σύστημα που θυμάται βιώνει την αύξηση της εντροπίας.

Ελεύθερη βούληση και χρόνος. Το πρόβλημα είναι αν οι νόμοι της φυσικής είναι ντετερμινιστικοί (κλασική φυσική) ή πιθανοκρατικοί (κβαντική φυσική). Τότε πού χωρά η ελεύθερη βούληση;

•Κλασική άποψη (Νεύτων). Το μέλλον καθορίζεται πλήρως από το παρελθόν. Η ελεύθερη βούληση φαίνεται ψευδαίσθηση.

•Κβαντική άποψη. Το μέλλον δεν είναι πλήρως καθορισμένο. Υπάρχει αβεβαιότητα. Όμως η τυχαιότητα δεν είναι ελευθερία. Ένα τυχαίο γεγονός δεν είναι «επιλογή». Μια πιο σύγχρονη ιδέα είναι, ότι η ελεύθερη βούληση δεν είναι παραβίαση των νόμων, αλλά η ικανότητα ενός συστήματος να προβλέπει πιθανά μέλλοντα, και να δρα με βάση εσωτερικά μοντέλα.

-Ο εγκέφαλος «τρέχει» προσομοιώσεις, αξιολογεί συνέπειες, επιλέγει διαδρομές. Η βούληση δεν βρίσκεται έξω από τον χρόνο, αλλά μέσα στη δομή του, ως επεξεργασία πληροφορίας. Ελεύθερη βούληση. Η ικανότητα να επηρεάζεις, ποιο μέλλον θα γίνει παρελθόν.

•Κβαντική μέτρηση, παρατηρητής και συνείδηση - Το κβαντικό παράδοξο στην κβαντική φυσική. Ένα σύστημα βρίσκεται σε υπέρθεση καταστάσεων. Όταν μετράμε, βλέπουμε μία συγκεκριμένη έκβαση. Τι προκαλεί αυτή τη «κατάρρευση»;

-Δεν απαιτείται ανθρώπινη συνείδηση. Ο παρατηρητής είναι οποιαδήποτε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Αυτό λέγεται αποσυνοχή (decoherence).

Και τότε τι ρόλο παίζει η συνείδηση; Η συνείδηση, δεν καταρρέει, αλλά βιώνει μία συγκεκριμένη ιστορία. Από όλες τις πιθανές εξελίξεις, η συνείδηση «κατοικεί» σε μία συνεπή ακολουθία γεγονότων.

-Η εμπειρία είναι επιλογή αφήγησης, όχι δημιουργία πραγματικότητας.

-Η συνείδηση, εντοπίζει σταθερές συσχετίσεις και τις ονομάζει «πραγματικότητα».

-Ο χρόνος, δεν είναι σειρά στιγμών, αλλά δομή συσχετισμών.

•Ο χρόνος ως ψευδαίσθηση - αλλά αναγκαία

Το πιο φιλοσοφικό και ίσως το πιο όμορφο σημείο. Αν ο χρόνος δεν είναι θεμελιώδης, το Σύμπαν «υπάρχει» ως σύνολο, χωρίς ροή, χωρίς «τώρα». Αυτό λέγεται block universe.

-Τότε γιατί νιώθουμε τον χρόνο; Γιατί, είμαστε συστήματα που επεξεργάζονται πληροφορία, αποθηκεύουν μνήμη και κάνουν προβλέψεις. Η αίσθηση του χρόνου είναι ένα εργαλείο πλοήγησης στην πραγματικότητα. Χωρίς αυτήν δεν υπάρχει μάθηση, δεν υπάρχει απόφαση, δεν υπάρχει ταυτότητα. Όπως το χρώμα δεν υπάρχει «αντικειμενικά» (είναι ερμηνεία συχνότητας), έτσι και ο χρόνος μπορεί να είναι ερμηνεία αλλαγής. Αλλά το χρώμα είναι απολύτως πραγματικό για εμάς, το ίδιο και ο χρόνος.

•Η μεγάλη εικόνα. Η εντροπία δίνει κατεύθυνση. Η μνήμη δημιουργεί παρελθόν.

-Η συνείδηση δημιουργεί ροή. Η ελεύθερη βούληση επιλέγει ανάμεσα σε πιθανά μέλλοντα.

-Η κβαντική φυσική επιτρέπει πολλαπλές εξελίξεις. Ο χρόνος το πλαίσιο αφήγησης.

Ο χρόνος μπορεί να μην «ρέει» στο Σύμπαν, αλλά αναδύεται αναγκαστικά σε κάθε ον που θυμάται, προβλέπει και επιλέγει.

•Τι σημαίνει «θάνατος» στη φυσική. Στη φυσική, ο θάνατος δεν είναι γεγονός όπως μια έκρηξη. Είναι διαδικασία αποσύνδεσης.

-Για έναν άνθρωπο σταματά η ικανότητα: αποθήκευσης μνήμης, ενοποίησης εμπειρίας, πρόβλεψης. Δηλαδή καταρρέει το σύστημα που δημιουργεί το «εγώ».

-Ο θάνατος είναι η παύση της αφήγησης, όχι η εξαφάνιση της ύλης.

•Το «εγώ» ως πληροφορία. Το «εγώ» δεν είναι ουσία, είναι μοτίβο πληροφορίας. -Πιο συγκεκριμένα, συγκεκριμένες συνδέσεις νευρώνων, συγκεκριμένες μνήμες, συγκεκριμένος τρόπος επεξεργασίας. Άρα, το εγώ υπάρχει μόνο όσο διατηρείται η συνεκτική δομή αυτής της πληροφορίας. Όταν αυτή η δομή καταρρεύσει, το εγώ παύει, όπως μια μελωδία όταν σπάσει το όργανο.

•Η αθανασία της πληροφορίας (τι ισχύει πραγματικά). Φυσικός νόμος. Στη σύγχρονη φυσική, η πληροφορία δεν καταστρέφεται (π.χ. μαύρες τρύπες - αρχή διατήρησης πληροφορίας). Όμως, δεν διατηρείται η οργάνωσή της.

Τι επιβιώνει; Τα άτομα διασπώνται. Η ενέργεια διαχέεται. Η πληροφορία διαχέεται στο περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι το Σύμπαν «θυμάται» ότι υπήρξες, αλλά όχι ως ενιαίος εαυτός.

•Θάνατος και χρόνος. Αν ο χρόνος δεν ρέει πραγματικά, τότε όλες οι στιγμές υπάρχουν στο «μπλοκ» του χωροχρόνου. Αυτό οδηγεί σε μια παράξενη αλλά γαλήνια ιδέα: οι στιγμές που έζησες δεν χάνονται, απλώς δεν δημιουργούνται νέες. Δεν «σβήνονται», απλώς παύει η συνέχεια.

•Υπάρχει προσωπική αθανασία; Από φυσική σκοπιά όχι, με την έννοια της συνειδητής συνέχειας. Η συνείδηση απαιτεί, συνεχή επεξεργασία, εντροπική ροή, μνήμη. Με τον θάνατο, αυτή η ροή σταματά.

-Υπάρχει όμως άλλου είδους «συνέχεια». Αιτιακή συνέχεια. Επηρέασες ανθρώπους, γεγονότα, αποφάσεις. Αυτές συνεχίζουν.

-Πληροφοριακή σκιά. Στα ίχνη που άφησες: μνήμες άλλων, έργα, αλλαγές στο περιβάλλον. -Χωροχρονική ύπαρξη. Οι στιγμές σου υπάρχουν «εκεί», για πάντα, στο σύνολο του χωροχρόνου.

•Μνήμη, συνείδηση και το «τέλος». Ο χρόνος βιώνεται μόνο από συστήματα που θυμούνται. Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει αναμονή, δεν υπάρχει φόβος. Ο θάνατος δεν βιώνεται. Βιώνεται μόνο η ιδέα του θανάτου. Αυτό είναι κρίσιμο.

-Δεν είμαστε αθάνατοι ως πρόσωπα, αλλά είμαστε αμετάκλητα γεγονότα στο Σύμπαν. Το ότι έζησες, δεν αναιρείται, δεν ακυρώνεται, δεν «ξε-γίνεται».

-Ο χρόνος μπορεί να είναι αναδυόμενος. Η συνείδηση είναι αφήγηση.

-Ο θάνατος είναι παύση αφήγησης. Η πληροφορία διαχέεται αλλά δεν μηδενίζεται.

-Το νόημα δεν προκύπτει από αιωνιότητα, αλλά από το ότι κάτι υπήρξε μία φορά.

•••Το γεγονός ότι κάτι είναι πεπερασμένο, δεν το κάνει λιγότερο πραγματικό - το κάνει πολύτιμο.

Πέμπτη 5 Φεβρουαρίου 2026

Από τις Κοινωνίες της Πειθάρχησης στις Κοινωνίες του Ελέγχου

Deleuze, Foucault και το ψηφιακό παρόν

Ο Gilles Deleuze (1925 - 1995), στο βιβλίο του ‘’Η κοινωνία του ελέγχου’’ (1990), διατυπώνει μια από τις πιο διορατικές αναλύσεις της ύστερης νεωτερικότητας. Το κείμενο λειτουργεί ως συμπλήρωμα και ταυτόχρονα ως υπέρβαση της φουκωικής ανάλυσης των κοινωνιών της πειθάρχησης. Ο Deleuze δεν περιγράφει ένα μελλοντικό καθεστώς, αλλά ένα καθεστώς που ήδη εγκαθίσταται.

Ο όρος που επιστρατεύει - δανεισμένος από τον William S. Burroughs (1914 - 1997) - είναι ο «έλεγχος» (control). Ο Burroughs μιλούσε για κοινωνίες εθισμού, εξάρτησης και χειραγώγησης μέσω πληροφοριακών ροών. Ο Deleuze αναγνωρίζει σε αυτόν τον όρο το κατάλληλο όνομα για μια εξουσία που δεν περιορίζεται στον εγκλεισμό, αλλά λειτουργεί μέσω συνεχούς τροποποίησης της συμπεριφοράς (Burroughs, The Electronic Revolution- Ηλεκτρονική Επανάσταση).

Ο Michel Foucault (1926 – 1984), όπως σημειώνει ο Deleuze, διέκρινε αυτό το καθεστώς ως το άμεσο μέλλον μας, χωρίς όμως να το αναπτύξει συστηματικά. Στα τελευταία του μαθήματα στο Collège de France (Sécurité, territoire, population), ο Foucault δείχνει πώς η εξουσία μετατοπίζεται από την πειθαρχία προς τη διακυβέρνηση των πληθυσμών, με βάση πιθανολογικούς υπολογισμούς και μηχανισμούς ασφάλειας.

Οι απαρχές αυτής της εξουσίας βρίσκονται, κατά τον Foucault, στην ποιμενική εξουσία του χριστιανισμού: μια εξουσία που ενδιαφέρεται ταυτόχρονα για το σύνολο (omnes) και για τον καθένα ξεχωριστά (singulatim). Η ποιμενική εξουσία δεν τιμωρεί απλώς - παράγει υποκείμενα μέσω φροντίδας, καθοδήγησης και διαρκούς γνώσης του εσωτερικού τους κόσμου.

Κοινωνίες της Πειθάρχησης - Το Κλειστό Μοντέλο. Οι κοινωνίες της πειθάρχησης, όπως τις αναλύει ο Foucault στο Επιτήρηση και Τιμωρία, βασίζονται σε κλειστά, διακριτά περιβάλλοντα: σχολείο, στρατόπεδο, εργοστάσιο, νοσοκομείο, φυλακή. Κάθε ίδρυμα επιβάλλει συγκεκριμένες τεχνικές: χρονική ρύθμιση, επιτήρηση, ιεραρχία, εξέταση.

Το άτομο είναι εδώ ένα σώμα προς εκπαίδευση. Η εξουσία είναι ορατή, εντοπίσιμη, και λειτουργεί μέσω κανόνων. Το μοντέλο αυτό κορυφώνεται στον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, παράλληλα με τον βιομηχανικό καπιταλισμό.

Κοινωνίες του Ελέγχου - Το Ανοιχτό και Συνεχές Μοντέλο. Στις κοινωνίες του ελέγχου, τα κλειστά περιβάλλοντα διαλύονται και αντικαθίστανται από ανοιχτά κυκλώματα. Δεν περνάμε πλέον από στάδια· βρισκόμαστε σε μόνιμη διαδικασία.

Ο Deleuze γράφει χαρακτηριστικά: «Ο έλεγχος είναι βραχύς, γρήγορος και συνεχής, ενώ η πειθαρχία ήταν μακρά, άπειρη και διακεκομμένη».

Το άτομο παύει να είναι «άτομο» και γίνεται dividual - ένα σύνολο δεδομένων που μπορεί να τεμαχιστεί, να ανασυντεθεί και να αξιολογηθεί. Οι μάζες δεν είναι πλέον πλήθη, αλλά στατιστικά δείγματα, αγορές, πληθυσμοί δεδομένων.

Social Media - Η Εσωτερίκευση του Ελέγχου. Τα social media αποτελούν ίσως το καθαρότερο παράδειγμα κοινωνιών του ελέγχου. Δεν επιβάλλουν απαγορεύσεις· παράγουν επιθυμίες. Η εξουσία δεν είναι εξωτερική, αλλά εσωτερικευμένη.

Ο χρήστης επιτηρεί τον εαυτό του, εκθέτει οικειοθελώς δεδομένα, προσαρμόζει τη συμπεριφορά του σε αλγοριθμικές ανταμοιβές (likes, visibility).

Εδώ συναντάμε αυτό που η Shoshana Zuboff (1951-), ονομάζει «καπιταλισμό της επιτήρησης» (Η εποχή του καπιταλισμού), μια οικονομία που βασίζεται στη μετατροπή της εμπειρίας σε δεδομένα προς πρόβλεψη και έλεγχο της συμπεριφοράς.

Ο έλεγχος δεν είναι κατασταλτικός, είναι ηδονικός. Όπως σημειώνει ο Byung-Chul Han (1959-), η σύγχρονη εξουσία δεν λέει «πρέπει», αλλά «μπορείς» (Ψυχοπολιτική).

Τεχνητή Νοημοσύνη και Προληπτική Διακυβέρνηση. Η τεχνητή νοημοσύνη ενσαρκώνει την πιο ώριμη μορφή ελέγχου. Οι αλγόριθμοι προβλέπουν συμπεριφορές, κατηγοριοποιούν πληθυσμούς, λαμβάνουν αποφάσεις χωρίς διαφάνεια.

Συστήματα προληπτικής αστυνόμευσης, πιστωτικής αξιολόγησης ή αυτόματης επιλογής περιεχομένου λειτουργούν πριν από το γεγονός. Δεν τιμωρούν το έγκλημα· προλαμβάνουν την πιθανότητα.

Εδώ ο έλεγχος συμπίπτει με αυτό που ο Foucault ονόμαζε βιοπολιτική: η ζωή καθαυτή γίνεται αντικείμενο διαχείρισης.

Στη Δίκη (ως Προφητεία του Ελέγχου), ο Franz Kafka (1883 - 1924) - απεικονίζει μια εξουσία χωρίς κέντρο, χωρίς σαφή νόμο, χωρίς τέλος. Ο Josef K. δεν εγκλείεται, αλλά παραμένει διαρκώς υπό αξιολόγηση. Αυτή η ατέρμονη διαδικασία είναι το κατεξοχήν σχήμα του ελέγχου.

Ο νόμος δεν χρειάζεται να εφαρμοστεί, αρκεί να λειτουργεί ως απειλή και εκκρεμότητα. Ο Deleuze και ο Felix Guattari (1930 – 1992), βλέπουν στον Κάφκα τη μετάβαση από τη γραφειοκρατική πειθαρχία σε μια μηχανή εξουσίας που λειτουργεί διάχυτα (Κάφκα: Για μια ελάσσονα λογοτεχνία).

Ζωή υπό Διαρκή Αξιολόγηση. Οι κοινωνίες του ελέγχου δεν αντικαθιστούν τις κοινωνίες της πειθάρχησης· τις ενσωματώνουν και τις υπερβαίνουν. Η εξουσία γίνεται συνεχής, αόρατη, προσωποποιημένη μέσω δεδομένων.

Η ποιμενική φροντίδα του παπά, η διοικητική λογική του κράτους και οι αλγόριθμοι της ψηφιακής εποχής συγκλίνουν σε ένα ενιαίο καθεστώς διαχείρισης της ζωής.

Το κρίσιμο ερώτημα που θέτει ο Deleuze δεν είναι πώς θα «αποδράσουμε», αλλά πώς θα επινοήσουμε νέες μορφές αντίστασης, νέες πρακτικές ζωής και σκέψης, μέσα σε έναν κόσμο όπου ο έλεγχος δεν μας περιορίζει απλώς - μας διαμορφώνει.

Μια συνάντηση φυσικής, φιλοσοφίας και υπαρξιακής ειλικρίνειας

O Πλάτων, ο Επίκουρος και ο Βουδισμός απαντούν στο ίδιο πρόβλημα: αν ο χρόνος δεν είναι αυτό που νομίζουμε και το «εγώ» δεν είναι ουσία, τότε τι σημαίνει να ζεις και να πεθαίνεις;

Όλοι ξεκινούν από μια κοινή διαπίστωση. O κόσμος της εμπειρίας είναι ασταθής, το σώμα φθείρεται, ο νους αλλάζει, ο χρόνος δεν κρατιέται. Ο φόβος του θανάτου γεννιέται επειδή, προσπαθούμε να κρατήσουμε κάτι που από τη φύση του ρέει.

•Πλάτων - Υπέρβαση του χρόνου μέσω του Νου. Ο Πλάτων θεωρεί τον χρόνο εικόνα της αιωνιότητας, κάτι που ανήκει στον κόσμο της γένεσης, όχι της αλήθειας. Η αληθινή πραγματικότητα είναι, άχρονη, αμετάβλητη, νοητή (Ιδέες).

•Το «εγώ». Η ψυχή προϋπάρχει και επιβιώνει, το σώμα είναι προσωρινό όχημα. Η γνώση είναι ανάμνηση. Άρα η αλήθεια δεν γεννιέται στον χρόνο. Ο άνθρωπος είναι σώμα + ψυχή από άτομα, χωρίς άυλη ουσία. Όταν τα άτομα διαλυθούν δεν υπάρχει υποκείμενο εμπειρίας.

•Θάνατος και φόβος. Ο θάνατος, είναι απελευθέρωση της ψυχής από τον χρόνο και τη φθορά. Όμως, αυτό απαιτεί φιλοσοφική κάθαρση, όχι παρηγοριά. Ο φόβος του θανάτου μειώνεται μόνο αν αποδεσμευτείς από το σώμα και τις αισθήσεις και στραφείς στον νου.

•Σύνδεση με σύγχρονη φυσική & συνείδηση. Ο πλατωνικός κόσμος μοιάζει με το block universe: όλα υπάρχουν, ο χρόνος δεν ρέει πραγματικά, η συνείδηση «θυμάται» κάτι άχρονο. Αν η συνείδηση είναι διαδικασία, όχι πράγμα, τότε με το τέλος της διαδικασίας, δεν υπάρχει «σκοτάδι», υπάρχει απουσία εμπειρίας. Αυτό ταιριάζει πλήρως με τη σύγχρονη νευροεπιστήμη.

•Επίκουρος - Ο θάνατος δεν είναι πρόβλημα. Ο χρόνος είναι σχέση γεγονότων, όχι ανεξάρτητη οντότητα. Δεν υπάρχει χρόνος χωρίς εμπειρία.
Η διάσημη φράση του Επίκουρου: « Ο θάνατος δεν θα πρέπει να μας απασχολεί, επειδή όταν εμείς υπάρχουμε, ο θάνατος δεν είναι παρών και όταν ο θάνατος είναι παρών, εμείς δεν υπάρχουμε». Άρα ο θάνατος δεν βιώνεται, δεν μπορεί να είναι κακός. Όχι παρηγοριά, αλλά λογική αποδόμηση του φόβου.

•Βουδισμός - Ο φόβος γεννιέται από το λάθος «εγώ». O χρόνος δεν έχει ανεξάρτητη ύπαρξη, είναι εξαρτώμενη εμφάνιση.

Το Παρελθόν το παρόν και το μέλλον, είναι νοητικές κατασκευές.

Το «εγώ». Κεντρική διδασκαλία: Anattā (μη-εαυτός). Δεν υπάρχει μόνιμο «εγώ», μόνο στιγμιακές διεργασίες: αισθήσεις, σκέψεις, μνήμες.

Θάνατος και φόβος. Ο φόβος του θανάτου προκύπτει επειδή προσκολλιόμαστε σε κάτι που δεν υπάρχει όπως νομίζουμε. Ο θάνατος δεν είναι τέλος ενός πράγματος, αλλά αλλαγή ροής. Όχι παρηγοριά, δεν υπόσχεται αθανασία προσώπου, υπόσχεται λύση από τον φόβο.

Σύνδεση με τη κβαντική/σύγχρονη σκέψη. Το «εγώ» ως μοτίβο, όχι ως οντότητα, μοιάζει με αναδυόμενο φαινόμενο. Η απελευθέρωση έρχεται όχι με τη γνώση, αλλά με άμεση κατανόηση.

Πλάτων: Υπέρβαση χρόνου Απόσπαση από τον αισθητό κόσμο.

Επίκουρος: Ακύρωση του φόβου Αποδοχή του τέλους

Βουδισμός: Διάλυση του «εγώ» Ριζική αλλαγή αντίληψης

Σε σχέση με την εντροπία, τη μνήμη, τη συνείδηση, τον χρόνο ως ανάδυση και οι τρεις λένε, με διαφορετική γλώσσα. Ο φόβος του θανάτου δεν προέρχεται από τον θάνατο, αλλά από λάθος κατανόηση του χρόνου και του εαυτού.
Δεν υπάρχει εγγύηση συνέχειας. Δεν υπάρχει κοσμική εξαίρεση. Υπάρχει όμως σαφήνεια, απελευθέρωση από περιττό φόβο, νόημα χωρίς αιωνιότητα. Δεν χρειάζεται να ζήσεις για πάντα, για να είναι αληθινό αυτό που έζησες.

Αν το «εγώ» είναι μοτίβο και ο χρόνος είναι ανάδυση, τίποτα δεν σου ανήκει πραγματικά. Τότε αλλάζει σιωπηλά το εξής: δεν προσπαθείς να κρατήσεις τη ζωή. Προσπαθείς να συμμετέχεις καθαρά.

Αυτό σημαίνει, λιγότερη εμμονή στο «πώς φαίνομαι», λιγότερος πανικός για έλεγχο, περισσότερη παρουσία. Όχι επειδή «πρέπει», αλλά επειδή το κράτημα κουράζει.

•Οι σχέσεις γίνονται αληθινότερες (και πιο εύθραυστες), όταν καταλάβεις ότι τίποτα δεν είναι εγγυημένο, ούτε εσύ, ούτε ο άλλος, τότε αγαπάς χωρίς απόδειξη διάρκειας, ακούς περισσότερο, αφήνεις λιγότερα ανείπωτα. Όχι ρομαντικά. Ρεαλιστικά. Η περατότητα δεν αφαιρεί βάθος, το δημιουργεί.

•Ο πόνος δεν εξαφανίζεται - αλλά αλλάζει θέση. Αυτές οι ιδέες δεν αναιρούν την απώλεια, τον φόβο, το άγχος. Αλλά ο πόνος δεν γίνεται απόδειξη αποτυχίας ζωής, γίνεται μέρος του κόστους του να υπάρχεις. Και αυτό αλλάζει τα πάντα.

Το νόημα παύει να είναι «τελικό». Δεν ψάχνεις «γιατί υπάρχω;» σαν απάντηση-μνημείο. Ψάχνεις, πώς υπάρχω τώρα με τρόπο συνεπή. Το νόημα δεν ανακαλύπτεται, ασκείται.

•Η υπαρξιακή ψυχολογία δεν προσπαθεί να καθησυχάσει. Προσπαθεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να αντέξει την αλήθεια χωρίς να καταρρεύσει.

Irvin Yalom - Θάνατος, ελευθερία, μοναξιά, νόημα. Η ψυχολογική δυσφορία πηγάζει από τέσσερις υπαρξιακές βεβαιότητεςθάνατο, ελευθερία, υπαρξιακή μοναξιά, έλλειψη εγγενούς νοήματος. Δεν θεραπεύεις τον φόβο του θανάτου. Μαθαίνεις να ζεις με την επίγνωση του. Πρακτικά, λιγότερη αναβολή ζωής, περισσότερη ειλικρίνεια, λιγότερα «θα».

Viktor Frankl - Νόημα χωρίς παρηγοριά. «Η ζωή έχει νόημα». «Η ζωή σε ρωτά - κι εσύ απαντάς με το πώς ζεις». Δεν υπάρχει κοσμικό σενάριο, υπάρχει προσωπική στάση. Το νόημα, δεν σε σώζει από τον θάνατο, σε κρατά όρθιο πριν από αυτόν.

Rollo May - Το θάρρος να υπάρχεις. Ο May μιλά για το άγχος ως φυσική αντίδραση στην ελευθερία, όχι ως παθολογία. Όταν βλέπεις καθαρά, δεν γίνεσαι ήρεμος, γίνεσαι θαρραλέος. Το θάρρος, δεν είναι απουσία φόβου, είναι παραμονή μέσα του χωρίς φυγή.

Σύγχρονη νευροψυχολογία. Σήμερα ξέρουμε ότι ο εγκέφαλος φτιάχνει αφηγήσεις, το «εγώ» είναι μοντέλο. Η ψυχική υγεία, δεν είναι «να πιστεύεις κάτι καθησυχαστικό», αλλά να έχεις εύκαμπτο μοντέλο εαυτού. Αυτό είναι σχεδόν βουδιστικό - χωρίς μεταφυσική.

Μια πρακτική στάση ζωής - Όχι «κανόνες». Να ζεις χωρίς εγγύηση, αλλά όχι χωρίς φροντίδα. Να αγαπάς χωρίς ιδιοκτησία, αλλά όχι ψυχρά. Να ξέρεις ότι θα τελειώσεις και παρ’ όλα αυτά να επιλέγεις. Να μη ζητάς παρηγοριά από το Σύμπαν, αλλά συνέπεια από τον εαυτό σου.

Ίσως η ωριμότερη μορφή ελπίδας, δεν είναι ότι «όλα θα πάνε καλά», αλλά ότι μπορώ να είμαι παρών ακόμη κι όταν δεν πάνε.

Η μουσική υπάρχει μόνο όσο εκτυλίσσεται στον χρόνο, δεν μπορείς να την κρατήσεις και όμως το νόημά της δεν χάνεται όταν τελειώσει. Το νόημα δεν χρειάζεται διάρκεια για να είναι αληθινό. Η παύση δεν ακυρώνει το έργο. Το τέλος δεν αναιρεί την εμπειρία.

Ο χρόνος μπορεί να κινείται και προς τα πίσω σε κβαντικό επίπεδο

Στην κβαντική φυσική, οι βασικοί νόμοι (π.χ. η εξίσωση του Schrödinger) είναι σχεδόνσυμμετρικοί ως προς τον χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι μαθηματικά, λειτουργούν το ίδιο είτε ο χρόνος «τρέχει» μπροστά είτε πίσω.

•Δεν σημαίνει ότι ο χρόνος γυρίζει πίσω όπως στη φαντασία ή στις ταινίες.
•Σημαίνει ότι η μικροσκοπική φυσική δεν επιβάλλει κατεύθυνση στον χρόνο.
•Η «ροή προς τα εμπρός» εμφανίζεται όταν έχουμε πολλά σωματίδια και θερμοδυναμική (βλ. εντροπία).

«Ο χρόνος δεν είναι αυτός που αντιλαμβανόμαστε». Ο Ρίτσαρντ Φέϋνμαν, όπως και ο Αϊνστάιν, υπογράμμιζε ότι: Ο χρόνος είναι ένα εργαλείο της θεωρίας, όχι απαραίτητα μια θεμελιώδης οντότητα όπως τον βιώνουμε.
Στη φυσική του Φέϋνμαν, τα σωματίδια δεν ακολουθούν μία μοναδική πορεία στον χρόνο. Αντίθετα, εξετάζονται όλες οι πιθανές διαδρομές (path integrals). Υπάρχουν μαθηματικές περιγραφές όπου ένα σωματίδιο, μπορεί να ερμηνευτεί σαν να κινείται προς τα πίσω στον χρόνο (π.χ. τα ποζιτρόνια).

Η ανθρώπινη εμπειρία του χρόνου (παρελθόν - παρόν - μέλλον) δεν είναι απαραίτητα θεμελιώδης στη φύση. Είναι πιθανόν να είναι αναδυόμενη ιδιότητα, όπως η θερμοκρασία.

-Τι είναι ο χρόνος; Δεν υπάρχει μία ενιαία απάντηση. Εξαρτάται από το πλαίσιο.

•Στην Κλασική Φυσική (Νεύτων). Ο χρόνος είναι απόλυτος, παγκόσμιος, ρέει το ίδιο για όλους. Αυτή η εικόνα έχει καταρριφθεί.

•Στην Κβαντική Φυσική, ο χρόνος δεν είναι πλήρως κατανοημένος. Δεν υπάρχει ακόμη ολοκληρωμένη θεωρία «κβαντικού χρόνου».

-Σε ορισμένες προσεγγίσεις, ο χρόνος δεν είναι θεμελιώδης, αλλά προκύπτει από συσχετίσεις μεταξύ κβαντικών καταστάσεων

Φιλοσοφία της Φυσικής - Υπάρχουν δύο βασικές απόψεις. Ο χρόνος υπάρχει πραγματικά (ρεαλισμός). Ο χρόνος είναι τρόπος αντίληψης (Καντ, σύγχρονες θεωρίες).
Ο Αϊνστάιν έγραψε: «Η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι μια επίμονη ψευδαίσθηση».

-Σε κβαντικό επίπεδο, ο χρόνος δεν έχει σαφή κατεύθυνση.
-Η καθημερινή μας αίσθηση του χρόνου πιθανότατα: προκύπτει από την εντροπία, τη μνήμη και τη δομή του εγκεφάλου.
-Ο χρόνος μπορεί να μην είναι «κάτι που ρέει», αλλά, ένας τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η εμπειρία και η φυσική πληροφορία.

•Εντροπία. Μέτρο αταξίας ή καλύτερα μέτρο πιθανοτήτων. Ένα σύστημα έχει χαμηλή εντροπία όταν είναι τακτοποιημένο. Όταν υπάρχουν λίγοι τρόποι να βρίσκεται έτσι. Ένα σύστημα έχει υψηλή εντροπία όταν είναι ακατάστατο. Όταν υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι να βρίσκεται έτσι.

Παράδειγμα, ένα ποτήρι που πέφτει και σπάει:
-Το «ολόκληρο ποτήρι» είναι μία συγκεκριμένη κατάσταση. -Τα «σπασμένα κομμάτια» είναι άπειρες δυνατές καταστάσεις. -Άρα η φύση «προτιμά» τη διάλυση - μεγαλύτερη εντροπία.

•Ο 2ος Νόμος της Θερμοδυναμικής. Σε ένα κλειστό σύστημα, η εντροπία πάντα αυξάνεται. Αυτός ο νόμος δεν απαγορεύει να πάμε προς τα πίσω, αλλά το καθιστά απίθανο.
Και εδώ εμφανίζεται το βέλος του χρόνου. Θυμόμαστε το παρελθόν (χαμηλή εντροπία), όχι το μέλλον (υψηλή εντροπία).

•Γιατί ο χρόνος «πάει μπροστά»; Οι θεμελιώδεις εξισώσεις της φυσικής, δεν έχουν κατεύθυνση χρόνου.
Η κατεύθυνση προκύπτει επειδή το Σύμπαν ξεκίνησε σε ακραία χαμηλή εντροπία (Μεγάλη Έκρηξη) και από τότε «ξεδιπλώνεται» προς πιο πιθανές καταστάσεις.
Άρα Ο χρόνος δεν ρέει. Η εντροπία αυξάνεται. Κι εμείς ονομάζουμε αυτή την αύξηση «ροή του χρόνου».

•Σύνδεση εντροπίας και μνήμης. Η μνήμη είναι ένα φυσικό φαινόμενο.
Για να αποθηκεύσεις μνήμη πρέπει να αλλάξει μια φυσική κατάσταση στον εγκέφαλο.
Αυτή η αλλαγή παράγει εντροπία. Μπορούμε να αποθηκεύσουμε πληροφορία μόνο προς την κατεύθυνση αύξησης της εντροπίας.

Δεν μπορείς να θυμάσαι το μέλλον, γιατί δεν έχουν συμβεί ακόμη οι φυσικές αλλαγές, δεν έχει παραχθεί εντροπία.
Άρα θυμόμαστε το παρελθόν όχι επειδή «πέρασε», αλλά επειδή άφησε ίχνη.

•Συνείδηση και χρόνος. Η συνείδηση δεν αντιλαμβάνεται τον χρόνο άμεσα. Αντιλαμβάνεται αλλαγές, ακολουθίες, αιτιότητα.
Η αίσθηση του «τώρα» είναι μια σύνθεση μνήμης (παρελθόν), αισθήσεων (παρόν) και πρόβλεψης (μέλλον).

-Ο εγκέφαλος συγκρίνει καταστάσεις, δημιουργεί μια αφήγηση συνέχειας.
-Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει χρόνος. Χωρίς αλλαγή δεν υπάρχει συνείδηση.

-Ο χρόνος είναι για τη φυσική δομή συσχετίσεων. Για τον εγκέφαλο ιστορία.
-Ο θεωρητικός φυσικός Τζούλιαν Μπάρμπουρ (Julian Barbour 1937-) λέει:
-Ο χρόνος δεν υπάρχει. Υπάρχουν μόνο στιγμές γεμάτες ίχνη άλλων στιγμών.

•Ένα βαθύτερο συμπέρασμα. Η εντροπία δίνει κατεύθυνση. Η μνήμη δίνει παρελθόν. Η συνείδηση δίνει αίσθηση ροής.
-Χωρίς παρατηρητή ο χρόνος είναι συμμετρικός.
-Με παρατηρητή ο χρόνος αποκτά νόημα.

-Ο χρόνος ίσως δεν είναι ιδιότητα του Σύμπαντος, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ένα σύστημα που θυμάται βιώνει την αύξηση της εντροπίας.

•Κβαντική άποψη. Το μέλλον δεν είναι πλήρως καθορισμένο. Υπάρχει αβεβαιότητα. -Όμως η τυχαιότητα δεν είναι ελευθερία. Ένα τυχαίο γεγονός δεν είναι «επιλογή».
-Μια πιο σύγχρονη ιδέα είναι, ότι η ελεύθερη βούληση δεν είναι παραβίαση των νόμων, αλλά η ικανότητα ενός συστήματος να προβλέπει πιθανά μέλλοντα, και να δρα με βάση εσωτερικά μοντέλα.

-Ο εγκέφαλος «τρέχει» προσομοιώσεις, αξιολογεί συνέπειες, επιλέγει διαδρομές.
-Η βούληση δεν βρίσκεται έξω από τον χρόνο, αλλά μέσα στη δομή του, ως επεξεργασία πληροφορίας.

-Ελεύθερη βούληση. Η ικανότητα να επηρεάζεις, ποιο μέλλον θα γίνει παρελθόν.

•Κβαντική μέτρηση, παρατηρητής και συνείδηση - Το κβαντικό παράδοξο στην κβαντική φυσική.

-Ένα σύστημα βρίσκεται σε υπέρθεση καταστάσεων. -Όταν μετράμε, βλέπουμε μία συγκεκριμένη έκβαση. -Τι προκαλεί αυτή τη «κατάρρευση»;

-Δεν απαιτείται ανθρώπινη συνείδηση.
-Ο παρατηρητής είναι οποιαδήποτε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. -Αυτό λέγεται αποσυνοχή (decoherence).

Και τότε τι ρόλο παίζει η συνείδηση; Η συνείδηση, δεν καταρρέει το κύμα, αλλά βιώνει μία συγκεκριμένη ιστορία. Από όλες τις πιθανές εξελίξεις, η συνείδηση «κατοικεί» σε μία συνεπή ακολουθία γεγονότων.
-Η εμπειρία είναι επιλογή αφήγησης, όχι δημιουργία πραγματικότητας.

-Ο χρόνος, δεν είναι σειρά στιγμών, αλλά δομή συσχετισμών.
-Η συνείδηση, εντοπίζει σταθερές συσχετίσεις και τις ονομάζει «πραγματικότητα».

•Ο χρόνος ως ψευδαίσθηση - αλλά αναγκαία
Το πιο φιλοσοφικό και ίσως το πιο όμορφο σημείο.
-Αν ο χρόνος δεν είναι θεμελιώδης, το Σύμπαν «υπάρχει» ως σύνολο, χωρίς ροή, χωρίς «τώρα».
-Αυτό λέγεται block universe.

-Τότε γιατί νιώθουμε τον χρόνο; Γιατί, είμαστε συστήματα που επεξεργάζονται πληροφορία, αποθηκεύουν μνήμη και κάνουν προβλέψεις.
-Η αίσθηση του χρόνου είναι ένα εργαλείο πλοήγησης στην πραγματικότητα.
Χωρίς αυτήν δεν υπάρχει μάθηση, δεν υπάρχει απόφαση, δεν υπάρχει ταυτότητα.

-Όπως το χρώμα δεν υπάρχει «αντικειμενικά» (είναι ερμηνεία συχνότητας), έτσι και ο χρόνος μπορεί να είναι ερμηνεία αλλαγής.
-Αλλά το χρώμα είναι απολύτως πραγματικό για εμάς, το ίδιο και ο χρόνος.

•Η μεγάλη εικόνα. Η εντροπία δίνει κατεύθυνση. Η μνήμη δημιουργεί παρελθόν.

-Η συνείδηση δημιουργεί ροή. Η ελεύθερη βούληση επιλέγει ανάμεσα σε πιθανά μέλλοντα.

-Η κβαντική φυσική επιτρέπει πολλαπλές εξελίξεις. Ο χρόνος το πλαίσιο αφήγησης.

•Τι σημαίνει «θάνατος» στη φυσική. Στη φυσική, ο θάνατος δεν είναι γεγονός όπως μια έκρηξη. Είναι διαδικασία αποσύνδεσης.
-Για έναν άνθρωπο σταματά η ικανότητα: αποθήκευσης μνήμης, ενοποίησης εμπειρίας, πρόβλεψης. Δηλαδή καταρρέει το σύστημα που δημιουργεί το «εγώ».

-Ο θάνατος είναι η παύση της αφήγησης, όχι η εξαφάνιση της ύλης.

•Το «εγώ» ως πληροφορία. Το «εγώ» δεν είναι ουσία, είναι μοτίβο πληροφορίας.
-Πιο συγκεκριμένα, συγκεκριμένες συνδέσεις νευρώνων, συγκεκριμένες μνήμες, συγκεκριμένος τρόπος επεξεργασίας.
-Άρα, το εγώ υπάρχει μόνο όσο διατηρείται η συνεκτική δομή αυτής της πληροφορίας. -Όταν αυτή η δομή καταρρεύσει, το εγώ παύει, όπως μια μελωδία όταν σπάσει το όργανο.

•Θάνατος και χρόνος. Αν ο χρόνος δεν ρέει πραγματικά, τότε όλες οι στιγμές υπάρχουν στο «μπλοκ» του χωροχρόνου.
Αυτό οδηγεί σε μια παράξενη αλλά γαλήνια ιδέα: Οι στιγμές που έζησες δεν χάνονται, απλώς δεν δημιουργούνται νέες. Δεν «σβήνονται», απλώς παύει η συνέχεια.

•Υπάρχει προσωπική αθανασία; Από φυσική σκοπιά όχι, με την έννοια της συνειδητής συνέχειας.
Η συνείδηση απαιτεί, συνεχή επεξεργασία, εντροπική ροή, μνήμη.
Με τον θάνατο, αυτή η ροή σταματά.

-Υπάρχει όμως άλλου είδους «συνέχεια». Αιτιακή συνέχεια. Επηρέασες ανθρώπους, γεγονότα, αποφάσεις. Αυτές συνεχίζουν.
-Πληροφοριακή σκιά. Στα ίχνη που άφησες: μνήμες άλλων, έργα, αλλαγές στο περιβάλλον. -Χωροχρονική ύπαρξη. Οι στιγμές σου υπάρχουν «εκεί», για πάντα, στο σύνολο του χωροχρόνου.

•Μνήμη, συνείδηση και το «τέλος». Ο χρόνος βιώνεται μόνο από συστήματα που θυμούνται. Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει αναμονή, δεν υπάρχει φόβος.

-Ο θάνατος δεν βιώνεται. Βιώνεται μόνο η ιδέα του θανάτου. Αυτό είναι κρίσιμο.

•Ένα ήσυχο, όχι παρηγορητικό αλλά αληθινό συμπέρασμα. Δεν είμαστε αθάνατοι ως πρόσωπα, αλλά είμαστε αμετάκλητα γεγονότα στο Σύμπαν. Το ότι έζησες, δεν αναιρείται, δεν ακυρώνεται, δεν «ξε-γίνεται».
-Ο χρόνος μπορεί να είναι αναδυόμενος. Η συνείδηση είναι αφήγηση.

-Ο θάνατος είναι παύση αφήγησης. Η πληροφορία διαχέεται αλλά δεν μηδενίζεται. -Το νόημα δεν προκύπτει από αιωνιότητα, αλλά από το ότι κάτι υπήρξε μία φορά.

•••Το γεγονός ότι κάτι είναι πεπερασμένο, δεν το κάνει λιγότερο πραγματικό - το κάνει πολύτιμο.

Πέμπτη 22 Ιανουαρίου 2026

Όταν οι άνθρωποι γίνονται αριθμοί - Η Δημοκρατία των Αριθμών

Ανοίγει κανείς μια ειδησεογραφική ιστοσελίδα και συναντά ξανά το ίδιο μοτίβο: «Ο 67χρονος...», «η 42χρονη...», «ο 75χρονος...». Σαν να προηγείται πάντα ο αριθμός και να ακολουθεί - αν ακολουθεί - ο άνθρωπος.

Η ηλικία έχει εξελιχθεί σε βασικό αναγνωριστικό στοιχείο. Όχι το όνομα, όχι η ιδιότητα, όχι το πρόσωπο. Ένας αριθμός αρκεί. Ένας αριθμός που υποτίθεται πως εξηγεί, περιγράφει ή ακόμα και ερμηνεύει τη συμπεριφορά, το γεγονός, την πράξη.

Κι όμως, οι άνθρωποι δεν είναι μαθηματικά δεδομένα. Δεν είναι στατιστικές μονάδες. Είναι πρόσωπα με ιστορία, με στάση σώματος, με βλέμμα που κουβαλά εμπειρίες, με μια σιωπηλή «παρουσία» που δεν αποτυπώνεται σε ψηφία. Κανείς δεν ξέρει πώς έμοιαζαν, τι κουβαλούσαν στο βλέμμα τους, αν περπατούσαν σκυφτοί ή περήφανοι. Ο αριθμός προηγείται, σαν τίτλος ευγενείας. Σαν να μην έχει σημασία τίποτα άλλο. Ακόμα και μια φωτογραφία αποκαλύπτει περισσότερα από έναν αριθμό δίπλα στο όνομα.

Η ηλικία έγινε ταυτότητα. Ένα πρόχειρο διαβατήριο για να περάσεις τα σύνορα της επικαιρότητας. Δεν χρειάζεται όνομα, δεν χρειάζεται ιστορία. Ένας αριθμός αρκεί για να εξηγήσει τα πάντα - ή έτσι νομίζουμε.

Αν λοιπόν η ηλικία είναι τόσο καθοριστική, ας το προχωρήσουμε μέχρι τέλους. Ας μιλάμε μόνο με αριθμούς. Ο 58χρονος πρωθυπουργός, ο 68χρονος υπουργός, ο 55χρονος εισαγγελέας, ο 46χρονος γραμματέας. Να καταργήσουμε τα ονόματα, τις διαδρομές, τις ευθύνες, τις επιλογές. Να μείνει μόνο ο αριθμός, σαν ταμπελάκι.

Κι όμως, οι άνθρωποι επιμένουν να χαλάνε το μέτρημα. Έχουν ύφος. Έχουν σιωπές. Έχουν βλέμματα που λένε περισσότερα από την ημερομηνία γέννησης. Μπαίνουν σε ένα δωμάτιο και κουβαλούν όλη τους τη ζωή στους ώμους - όχι το πιστοποιητικό γέννησης.

Η αριθμολαγνεία της ενημέρωσης είναι βολική. Καθαρή. Απρόσωπη. Η εμμονή με την ηλικία στις ειδήσεις δεν είναι αθώα. Δημιουργεί στερεότυπα, φορτίζει γεγονότα με υπονοούμενα, υποβαθμίζει τον άνθρωπο σε κατηγορία και το γεγονός σε στατιστικό.

Όμως κάτι τέτοιο θα ακουγόταν παράλογο. Γιατί; Επειδή γνωρίζουμε - έστω και ασυνείδητα - ότι η ηλικία δεν λέει σχεδόν τίποτα για την ουσία ενός ανθρώπου. Δεν περιγράφει τον χαρακτήρα του, την κρίση του, την ευαισθησία ή την ωριμότητά του. Δεν εξηγεί ούτε την πράξη ούτε το κίνητρο.

H ζωή δεν γράφεται με χάρακα. Δεν μετριέται σε χρόνια, ούτε χωρά σε τίτλους. Οι άνθρωποι δεν είναι ηλικίες που περπατούν. Είναι ιστορίες που αναπνέουν. Κι αν επιμένουμε να τους ονομάζουμε πρώτα με αριθμούς, ας μην απορούμε όταν ξεχνάμε πως μοιάζουν. Όταν δεν τους αναγνωρίζουμε πια ως πρόσωπα. Όταν τελικά, γινόμαστε κι εμείς ένας ακόμη αριθμός στο πλήθος. Ίσως ήρθε η στιγμή να επιστρέψουμε στο αυτονόητο: να βλέπουμε πρώτα τον άνθρωπο και μετά τα στοιχεία του.

Τρίτη 20 Ιανουαρίου 2026

Πολιτική φιλοσοφία - η πολιτική είναι δικαίωμα όλων των πολιτών ή υπόθεση επαγγελματιών και μηχανισμών εξουσίας;

Αρχαία Αθήνα, η πολιτική ως καθήκον του πολίτη

«Η πολιτική δεν ανήκει στους ειδικούς αλλά στον δήμο».

Θεωρούσε ότι ιδιώτης είναι αυτός που δεν συμμετέχει στα κοινά και ότι πολιτική δεν είναι επάγγελμα αλλά τρόπος ζωής.

«Ὁ μὴ μετέχων τῶν κοινῶν οὐκ ἀπράγμων, ἀλλ ̓ ἀχρεῖος.» (Θουκυδίδης)

Οι περισσότερες θέσεις δίνονταν με κλήρο, όχι με εκλογή, με στόχο, να αποφευχθεί η πολιτική ελίτ και να εμποδιστεί η κληρονομικότητα.
Για τους Αθηναίους, η εκλογή ευνοεί τους «αρίστους» και τους γνωστούς - όχι τον δήμο. Σχεδόν κανένα αξίωμα δεν ήταν μόνιμο. Η πολιτική δεν μπορούσε να γίνει καριέρα.

Η αρχαία Αθήνα θεωρούσε την οικογενειακή πολιτική παράδοση, ολιγαρχική παρέκκλιση, την πολιτική καριέρα θεσμική διαφθορά και την παθητική αντιπροσώπευση απώλεια της ελευθερίας.
Εκεί όπου η Αθήνα έβλεπε αρετή, η σύγχρονη πολιτική βλέπει εξειδίκευση.

-Στην Ελλάδα σήμερα η πολιτική θεωρείται καριέρα, ή θέαμα και όχι καθήκον εναλλασσόμενο.
Δεν υπάρχει κλήρωση, περιορισμός θητειών, ουσιαστική συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων. Ο σύγχρονος «ιδιώτης» είναι πολιτικά μορφωμένος, αλλά πρακτικά αποκλεισμένος.

-Η ελληνική πολιτική πραγματικότητα δείχνει συγκέντρωση εξουσίας, αναπαραγωγή ελίτ, αποσύνδεση πολιτών από πράξη.
Η πολιτική δεν εξαφανίζεται, αλλά μεταφράζεται σε διαχείριση.
Ενώ υπάρχει υψηλή πολιτικοποίηση στη γλώσσα και στην ταυτότητα, υπάρχει χαμηλή πραγματική μικροπολιτική αυτονομία.

-Τι θα σήμαινε «ελληνική επαναπολιτικοποίηση».
Όχι επανάσταση, αλλά θεσμική μετατόπιση.
Kληρωτά πολιτικά σώματα (πολίτες σε επιτροπές), περιορισμοί θητειών σε βουλευτές, υποχρεωτική δημόσια λογοδοσία, ενίσχυση τοπικής αυτοδιοίκησης με πραγματικές αρμοδιότητες, πολιτική παιδεία όχι ως μάθημα, αλλά ως πρακτική συμμετοχή.

Επιπλέον δεσμευτικά αποτελέσματα, όχι μόνο διαβουλεύσεις. Σταδιακή εφαρμογή και εκπαίδευση των πολιτών, αποφυγή πλήρους ελέγχου από κόμματα, χρήση ψηφιακών εργαλείων συμπληρωματικά, όχι αντικαταστατικά, σαφή λογοδοσία πολιτικών.

Η ελληνική πολιτική δεν πάσχει από έλλειψη πολιτικής συνείδησης, αλλά από έλλειψη πολιτικής δυνατότητας.

Gilles Deleuze (1925-1995). Είναι βαθιά κριτικός απέναντι στην αντιπροσωπευτική, επαγγελματοποιημένη πολιτική. Δεν πιστεύει ότι η πολιτική εξαντλείται σε θεσμούς, κόμματα ή επαγγελματίες πολιτικούς.

-Η πολιτική είναι παντού, όχι μόνο στο κράτος, αλλά και στις καθημερινές σχέσεις, στις επιθυμίες, στις μορφές ζωής («μικροπολιτική»).
-Η εξουσία δεν συγκεντρώνεται μόνο “πάνω”, αλλά διαχέεται σε κοινωνικούς μηχανισμούς. -Οι επαγγελματικές πολιτικές ελίτ τείνουν να αναπαράγουν το υπάρχον σύστημα, ακόμη κι όταν εμφανίζονται ως “αντιπολιτευόμενες”.

-Προκρίνει μορφές συμμετοχής, πειραματισμού και συλλογικής δράσης έξω από τα παραδοσιακά κανάλια.
Η πολιτική ανήκει στους πολίτες, αλλά όχι απαραίτητα με τη μορφή του «γίνομαι πολιτικός». Ανήκει σε όσους παράγουν νέες μορφές συλλογικής ζωής και αντιστέκονται στη μονοπώληση της πολιτικής από μηχανισμούς.

Wendy Brown (1955-). Ασκεί δριμεία κριτική στον νεοφιλελευθερισμό, τον οποίο θεωρεί υπεύθυνο για την αποπολιτικοποίηση των πολιτών.
-Ο νεοφιλελευθερισμός μετατρέπει τους πολίτες σε «ανθρώπινο κεφάλαιο», όχι σε πολιτικά υποκείμενα.

-Η πολιτική γίνεται υπόθεση τεχνοκρατών, ειδικών και επαγγελματικών ελίτ.
-Οι δημοκρατικοί θεσμοί παραμένουν τυπικά, αλλά αδειάζουν από ουσιαστική συμμετοχή. -Η «πολιτική καριέρα» αντικαθιστά την πολιτική ως συλλογική αυτοκυβέρνηση.
-Η πολιτική θα έπρεπε να ανήκει στους πολίτες.
-Όμως στην πράξη έχει καταληφθεί από μηχανισμούς συμφερόντων και επαγγελματίες, γεγονός που υπονομεύει τη δημοκρατία.

Max Weber (1864-1920). Πιο ρεαλιστής και λιγότερο κανονιστικός. Στο έργο του «Η πολιτική ως επάγγελμα» (1919), αποδέχεται ότι η πολιτική έχει γίνει επάγγελμα, αλλά θέτει αυστηρές προϋποθέσεις.
Διακρίνει ανάμεσα σε όσους ζουν «για την πολιτική» και όσους ζουν «από την πολιτική». Θεωρεί αναπόφευκτη την ύπαρξη επαγγελματιών πολιτικών σε μαζικές κοινωνίες.

Το πρόβλημα δεν είναι η επαγγελματοποίηση καθαυτή, αλλά η έλλειψη ήθους ευθύνης και η μετατροπή της πολιτικής σε απλό μέσο προσωπικού οφέλους.
Υποστηρίζει μια μορφή ηγετικής δημοκρατίας, όπου οι πολίτες επιλέγουν ηγέτες, αλλά δεν κυβερνούν άμεσα.

Ο Weber δεν πιστεύει ότι όλοι οι πολίτες μπορούν ή πρέπει να πολιτεύονται επαγγελματικά, αλλά, θεωρεί ότι η πολιτική οφείλει να λογοδοτεί στους πολίτες και ότι χωρίς ισχυρή ηθική ευθύνης, οι πολιτικοί μηχανισμοί εκφυλίζονται.

Ο Deleuze και η Brown είναι πιο ριζοσπαστικά επικριτικοί. Ο Weber είναι πιο πραγματιστής, αλλά όχι απολογητικός.

Και οι τρεις, τελικά, θα συμφωνούσαν ότι χωρίς ενεργούς πολίτες, η πολιτική χάνει τη δημοκρατική της νομιμοποίηση, ακόμη κι αν ασκείται “επαγγελματικά”, αναγνωρίζοντας με διαφορετικό τρόπο ο καθένας το πρόβλημα της πολιτικής ως κλειστού επαγγέλματος.

Κυριακή 4 Ιανουαρίου 2026

Η Μουσική και η Τέχνη ως Πράξη Αντίστασης και Ελπίδας

Η πολιτική και η μοίρα της ανθρωπότητας διαμορφώνονται από ανθρώπους χωρίς ιδανικά και χωρίς μεγαλείο. Άνθρωποι που έχουν μεγαλείο μέσα τους δεν ασχολούνται με την πολιτική (Αλμπέρ Καμύ).

Ο Κίρκεγκωρ διερεύνησε τη σχέση ανάμεσα στη μουσική και τον λόγο, τονίζοντας ότι ενώ ο λόγος είναι περιορισμένος από τη δομή και τη λογική, η μουσική είναι ικανή να εκφράσει τις αποχρώσεις της ανθρώπινης ψυχής πέρα από τις λέξεις. Αυτή η διάκριση είναι καθοριστική για την κατανόηση του υπαρξιακού του προβληματισμού: η μουσική εκφράζει το άφατο, ενώ η γλώσσα προσπαθεί να το αιχμαλωτίσει και να το μετατρέψει σε ιδέες.

Σε έναν κόσμο που μοιάζει να καταρρέει πολιτικά και ηθικά και όπου η πολιτική χάνει σταδιακά το νόημά της, η μουσική και η τέχνη παραμένουν ίσως οι τελευταίοι χώροι αληθινής ελευθερίας. Μέσα στον θόρυβο της παγκόσμιας κρίσης, η μουσική γίνεται φωνή και η τέχνη καταφύγιο.

Ζούμε σε μια εποχή βαθιάς πολιτικής παρακμής και θεσμικής φθοράς. Η δημοκρατία, άλλοτε το ιδεώδες της συλλογικής ελευθερίας, μοιάζει ολοένα και περισσότερο με τελετουργία δίχως ουσία, ενώ η τεχνολογία, αν και θαύμα του ανθρώπινου νου, έχει μετατραπεί σε εργαλείο αποξένωσης και ελέγχου. Η δημοκρατία λειτουργεί ολοένα και συχνότερα ως σκηνικό παρά ως πράξη, ενώ η τεχνολογία κυριαρχεί χωρίς να λυτρώνει. Οι παγκόσμιες κρίσεις – περιβαλλοντικές, κοινωνικές, οικονομικές – πολλαπλασιάζονται με ρυθμούς που ξεπερνούν τη φαντασία. Κι εν μέσω αυτής της γενικευμένης αστάθειας, η σύγχρονη πολιτική μοιάζει ανίκανη να προσφέρει όραμα.

Μέσα σε αυτό το υπαρξιακό κενό, όπου οι παλιές αφηγήσεις έχουν καταρρεύσει και οι νέες δεν έχουν ακόμη γεννηθεί, η μουσική και η τέχνη γενικότερα παραμένουν οι τελευταίοι πυλώνες νοήματος. Όχι ως διακοσμητικά στοιχεία ή απλές ψυχαγωγικές διαφυγές, αλλά ως ζωντανές εκφράσεις της ανθρώπινης συνείδησης. Είναι το καταφύγιο της ψυχής αλλά και η τελευταία αντίσταση απέναντι στην πολιτική απάθεια.

Σε αυτό το σημείο, η σημερινή εποχή προσθέτει μια ακόμη πρόκληση. Στον κόσμο της επιτάχυνσης, της ψηφιακής υπερπληροφόρησης και της αδιάκοπης κατανάλωσης, η τέχνη καλείται να υπάρξει μέσα σε ένα περιβάλλον που δεν αντέχει τη σιωπή ούτε την αμφισημία. Η μουσική, προσβάσιμη παντού και συνεχώς παρούσα, κινδυνεύει να απογυμνωθεί από το υπαρξιακό της βάθος και να μετατραπεί σε απλό φόντο της καθημερινότητας. Οι αλγόριθμοι αντικαθιστούν την προσωπική αναζήτηση, προτείνουν, ταξινομούν και ομογενοποιούν, επιβάλλοντας μια αισθητική κανονικότητα που ακυρώνει το ρίσκο και τη σύγκρουση.

Κι όμως, ακριβώς μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η διάκριση του Κίρκεγκωρ αποκτά νέα επικαιρότητα. Εκεί όπου ο λόγος οργανώνει, εξηγεί και καταναλώνει το νόημα, η μουσική εξακολουθεί να το υπερβαίνει. Ό,τι δεν μεταφράζεται σε δεδομένα, ό,τι δεν υπακούει στη λογική της απόδοσης και της χρησιμότητας, παραμένει ζωντανό ως πράξη ελευθερίας. Η αυθεντική μουσική σήμερα είναι βαθιά πολιτική, όχι επειδή διακηρύσσει θέσεις, αλλά επειδή αρνείται να ευθυγραμμιστεί με τον μηχανισμό που μετατρέπει κάθε ανθρώπινη εμπειρία σε προϊόν.

Εκεί που αποτυγχάνει η πολιτική, συχνά μιλά η τέχνη. Η μουσική, η ζωγραφική, η λογοτεχνία, το θέατρο και ο κινηματογράφος δεν λειτουργούν απλώς ως «παρηγοριά» ή «φυγή», όπως συχνά υποτιμητικά λέγεται. Είναι πράξεις πολιτιστικής αντίστασης — όχι απαραίτητα κομματικής, αλλά βαθιά υπαρξιακής και ανθρώπινης.

Η μουσική ειδικά φέρει μέσα της μια ιδιότυπη δύναμη: δεν εξηγεί, δεν αναλύει, δεν επιχειρηματολογεί. Κατορθώνει όμως να συγκινεί, να αφυπνίζει και να ενώνει. Σε καιρούς κρίσης μπορεί να γίνει συλλογική κραυγή, μυστική καταφυγή ή υπόγειο ρεύμα που παρασύρει όσα το κατεστημένο επιχειρεί να επιβάλει ως αναπόφευκτα.

Ταυτόχρονα, η μουσική της εποχής μας συνεχίζει να γεννιέται από τη ρωγμή. Από τη μοναξιά των σύγχρονων πόλεων, από την κοινωνική ματαίωση, από την κόπωση ενός κόσμου που υπόσχεται τα πάντα και προσφέρει ελάχιστα. Εκεί όπου η πολιτική γλώσσα έχει φθαρεί και οι λέξεις έχουν χάσει το βάρος τους, ο ήχος διατηρεί ακόμη την αλήθεια του. Δεν πείθει, δεν εξηγεί, δεν χειραγωγεί· απλώς εκθέτει.

Στο πνεύμα του Καμύ, η καλλιτεχνική δημιουργία δεν είναι απόδραση από το παράλογο, αλλά συνειδητή στάση απέναντί του. Η μουσική γίνεται έτσι μια μορφή εξέγερσης χωρίς βία, μια άρνηση να αποδεχθούμε την αδικία, την απάθεια και την αποξένωση ως φυσική κατάσταση. Δημιουργεί κοινότητες εκεί όπου κυριαρχεί η διάλυση και προσφέρει την πιο στοιχειώδη αλλά και πιο ριζοσπαστική υπενθύμιση: ότι η ανθρώπινη εμπειρία δεν εξαντλείται στη λειτουργικότητα και στον έλεγχο.

Η τέχνη γενικά δεν υπακούει στα πρότυπα της χρησιμότητας. Ακριβώς γι’ αυτό είναι αναγκαία. Δεν αποδίδει άμεσα «λύσεις», αλλά προσφέρει κάτι βαθύτερο: ερμηνεία, συγκίνηση, κοινότητα, ταύτιση. Σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι αποξενώνονται, η τέχνη προσφέρει εμπειρία. Σε έναν κόσμο που πνίγεται από δεδομένα, προσφέρει νόημα.

Ο πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια. Είναι η μνήμη των λαών, η εσωτερική τους φωνή, η ανθεκτικότητά τους απέναντι στο αόρατο. Η τέχνη δεν σταματά τους πολέμους, αλλά μπορεί να φυλάξει μέσα της το τραύμα και την ελπίδα για κάθαρση. Δεν αλλάζει καθεστώτα, αλλά αλλάζει ανθρώπους. Και αυτοί, αργά ή γρήγορα, αλλάζουν τον κόσμο.

Σε αυτή τη μεταβατική φάση της Ιστορίας, όπου βρισκόμαστε ανάμεσα σε έναν κόσμο που τελειώνει και σε έναν άλλον που δεν έχει ακόμη γεννηθεί, η μουσική και η τέχνη μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρα. Όχι μόνο μεταξύ εποχών, αλλά και μεταξύ ανθρώπων, μέσα σε ένα κλίμα απομόνωσης, σύγχυσης και φόβου. Δεν υπόσχονται σωτηρία, δεν είναι εδώ για να «φτιάξουν» τον κόσμο. Είναι εδώ για να τον υπενθυμίσουν.

Ίσως τελικά, σε έναν κόσμο που απογυμνώνεται από νόημα και μεγαλείο, η μουσική και η τέχνη να μην είναι απλώς έκφραση· να είναι πράξη αντίστασης και πράξη ελπίδας ταυτόχρονα.