Τονικότητα, Ατονικότητα και Σύγχρονες Συνθετικές Τάσεις

Όταν συγκινούμαι από ένα τονικό έργο σήμερα, νιώθω περισσότερο νόημα και ομορφιά. Και όταν με αγγίζει κάτι ατονικό ή ρευστό, νιώθω αλήθεια και ελευθερία.

Φανερή η υπαρξιακή μου τοποθέτηση απέναντι στη μουσική. Αυτό είναι εξαιρετικά λεπτό. Δεν διαλέγω στρατόπεδο, βιώνω δύο διαφορετικές μορφές νοήματος.

Στην τονικότητα νιώθω νόημα και ομορφιά. Στην ατονικότητα νιώθω αλήθεια και ελευθερία. Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι δύο διαφορετικοί τρόποι σχέσης με τον κόσμο.

Νόημα & Ομορφιά. Η εμπειρία της μορφής που «κρατά». Ακρόαση ενός αργού μέρους του Johannes Brahms ή μια συμφωνική κορύφωση του Gustav Mahler. Η αρμονία επιστρέφει. Η ένταση λύνεται. Το θέμα αναγνωρίζεται. Η συγκίνηση εδώ δεν είναι απλώς βαθιά προσωπική. Είναι η εμπειρία ότι ο κόσμος μπορεί να οργανωθεί., η ένταση μπορεί να αποκτήσει μορφή, το χάος μπορεί να ενσωματωθεί. Η ομορφιά προκύπτει όταν το νόημα γίνεται αισθητό.

Αλήθεια & Ελευθερία. Η εμπειρία της ανοιχτότητας1. Έργα του György Ligeti ή του πρώιμου Arnold Schoenberg. Δεν υπάρχει ασφαλής επιστροφή. Δεν υπάρχει αναμενόμενη κατάληξη. Και όμως κάτι είναι απολύτως παρόν, χωρίς καλλωπισμό, χωρίς παρηγοριά. Η αλήθεια εδώ δεν είναι «λύση». Είναι αποδοχή της μη-λύσης. Και η ελευθερία γεννιέται όταν δεν χρειάζεται να επιβεβαιωθεί κάποιο κέντρο.

Αυτό αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο. Δεν αναζητώ «κέντρο». Δεν αναζητώ «ρήξη». Αναζητώ στη μία περίπτωση μορφοποιημένο νόημα και στην άλλη, υπαρξιακή ειλικρίνεια. Και ίσως αυτό είναι το πιο σύγχρονο πράγμα.

Ίσως η τονικότητα σήμερα δεν εμπνέει εμπιστοσύνη ότι ο κόσμος είναι αρμονικός. Ίσως είναι επιθυμία να υπάρξει αρμονία. Ίσως η ατονικότητα και η σύγχρονη συνθετική πράξη, δεν είναι απλώς ρωγμή. Ίσως είναι άρνηση να ψευδο-συμφιλιωθούμε. 
Βιώνω και τα δύο χωρίς να τα συγχέω. Αυτό δείχνει αισθητική ωριμότητα, αλλά κυρίως υπαρξιακή. 

Η ομορφιά με συγκινεί όταν το νόημα γίνεται μορφή. Η αλήθεια με συγκινεί όταν η μορφή δεν κρύβει τη ρωγμή. Ίσως ο 21ος αιώνας ζητά ανθρώπους που μπορούν να αντέξουν και τα δύο. 

Τονικότητα vs ατονικότητας. Στάση απέναντι στην αβεβαιότητα, παρά σε ένα σύστημα. 

Νόημα & ομορφιά. Η εμπειρία μορφοποιημένου νοήματος μέσα στη μουσική.

Αλήθεια & ελευθερία. Εμπειρία ρωγμής και η αποδοχή ανοικτών, μη τελεολογικών διαδρομών.

•Συνύπαρξη. Η ωριμότητα του 21ου αιώνα είναι η δυνατότητα να αντέχεις και τα δύο ταυτόχρονα.

•Υπαρξιακή διάσταση. Η μουσική ως πεδίο όπου δοκιμάζεται το νόημα, όχι μόνο αισθητικά αλλά ως τρόπος ζωής και εμπειρίας.

*Η έκφραση «η εμπειρία της ανοιχτότητας» είναι γλωσσικά αποδεκτή και νοηματικά πλούσια, ειδικά σε φιλοσοφικές ή ψυχολογικές συζητήσεις. Αναφέρεται σε μια ιδιαίτερη πνευματική ή συναισθηματική κατάσταση που συνδέεται με ανοιχτό μυαλό, ανοιχτή διάθεση και πρόσβαση σε νέες ιδέες η πραγματικότητες. Όταν αναφέρεται στη σύγχρονη μουσική, περιγράφει μια κατάσταση ακρόασης, όπου ο ακροατής καλείται να αφήσει πίσω του τις συμβατικές προσδοκίες αρμονίας, μελωδίας και μορφής. Δεν πρόκειται απλώς για «ανοιχτό μυαλό», αλλά για μια ενεργή διαθεσιμότητα απέναντι στο άγνωστο ηχητικό πεδίο. Μια αποδοχή της ασάφειας, της έντασης, ακόμη και της αποσταθεροποίησης. Η ανοιχτότητα εδώ γίνεται αισθητική στάση· ένας τρόπος να βιώνεις τη μουσική χωρίς να την περιορίζεις σε οικεία σχήματα, επιτρέποντας στο νέο και στο απρόβλεπτο να αποκτήσουν νόημα μέσα από την ίδια την εμπειρία της ακρόασης

«Κβαντικό Παράλογο»

 Προς μια Μουσική της Αβεβαιότητας. Κβαντικό Παράλογο, Μετα-Έργο και Σύγχρονη Όπερα. Το κείμενο εξετάζει τη δυνατότητα μιας νέας οντολογίας της μουσικής δημιουργίας, βασισμένης στην έννοια της αβεβαιότητας όπως αυτή προκύπτει από την κβαντική μηχανική, τη μεταδομιστική φιλοσοφία και τις σύγχρονες τεχνολογίες. Προτείνεται η «Όπερα Αβεβαιότητας» ως υβριδικό καλλιτεχνικό πεδίο, όπου το μουσικό έργο παύει να είναι σταθερό αντικείμενο και μετασχηματίζεται σε δυναμικό σύστημα πιθανοτήτων.

Η δυτική μουσική παράδοση βασίστηκε ιστορικά στην έννοια του έργου ως σταθερής οντότητας (Goehr, 1992*). Ωστόσο, η σύγχρονη καλλιτεχνική πρακτική αμφισβητεί αυτή τη σταθερότητα, προτείνοντας μορφές όπου η διαδικασία υπερισχύει του αποτελέσματος.

Το Κβαντικό Παράλογο ως Λειτουργικό Μοντέλο. Η κβαντική μηχανική εισάγει έννοιες όπως, υπέρθεση, αβεβαιότητα (Heisenberg**), κατάρρευση της κυματοσυνάρτησης. Οι έννοιες αυτές, όταν μεταφερθούν όχι μεταφορικά αλλά δομικά, προσφέρουν ένα νέο μοντέλο καλλιτεχνικής σκέψης (Karen Barad - 1956,- φυσικός, 2007).

Μεταδομισμός και Αβεβαιότητα Νοήματος. Στο έργο των Derrida και Deleuze, το νόημα δεν είναι ποτέ παρόν πλήρως αλλά διαρκώς αναβαλλόμενο. Η μουσική αβεβαιότητα ευθυγραμμίζεται με αυτή τη σκέψη, καθώς το έργο δεν ολοκληρώνεται ποτέ ως ερμηνευτικό σύνολο.

Από την Αλεατορική μουσική στη Ριζική Αβεβαιότητα. Αν και η αλεατορική μουσική (Cage, Boulez) εισήγαγε το τυχαίο, παρέμεινε συχνά εντός ελεγχόμενων πλαισίων. Η προτεινόμενη πρακτική υπερβαίνει το τυχαίο, εισάγοντας συστήματα που δεν μπορούν να προβλεφθούν ούτε από τον δημιουργό.

Η Όπερα Αβεβαιότητας ως Μετα-Είδος. Η όπερα ως σύνθεση μουσικής, σώματος, χώρου και τεχνολογίας, αποτελεί ιδανικό πεδίο για τη ριζική εφαρμογή της αβεβαιότητας. Η Όπερα Αβεβαιότητας δεν αφηγείται· συντελείται.

Σύμφωνα με την κβαντική θεωρία, ο παρατηρητής δεν είναι ουδέτερος. Αντίστοιχα, ο ακροατής στην Όπερα Αβεβαιότητας λειτουργεί ως καταλύτης, όχι ως δέκτης (Bishop Claire -1971, Βρετανίδα, καθ. Ιστορία τέχνης).

Η Μουσική της Αβεβαιότητας δεν επιδιώκει την κατάργηση της μορφής, αλλά την αντικατάστασή της από πεδία δυνατοτήτων. Το έργο παύει να είναι αντικείμενο και γίνεται γεγονός.

Ο όρος Κβαντικό Παράλογο δεν είναι αυστηρά καθιερωμένος ως επίσημος επιστημονικός όρος, αλλά χρησιμοποιείται φιλοσοφικά, καλλιτεχνικά και θεωρητικά για να περιγράψει την αντίφαση ανάμεσα στη λογική της καθημερινής εμπειρίας και τη συμπεριφορά της πραγματικότητας στο κβαντικό επίπεδο.

Βασικές ιδέες που το συνθέτουν. Υπέρθεση. Ένα σύστημα μπορεί να βρίσκεται σε πολλαπλές καταστάσεις ταυτόχρονα.

Μη τοπικότητα. Σωματίδια που έχουν αλληλεπιδράσει παραμένουν «συνδεδεμένα» ανεξαρτήτως απόστασης. Η πράξη της μέτρησης επηρεάζει το αποτέλεσμα.

Αιτιότητα που καταρρέει. Το αποτέλεσμα δεν ακολουθεί πάντα μια γραμμική, χρονική αιτία. Όλα αυτά φαίνονται παράλογα με βάση την κλασική λογική, αλλά είναι απολύτως συνεπή στο πλαίσιο της κβαντικής μηχανικής.

Σε φιλοσοφικό / καλλιτεχνικό επίπεδο, το Κβαντικό Παράλογο, αμφισβητεί την ενιαία πραγματικότητα. Εισάγει την ιδέα της πολλαπλότητας νοημάτων. Καταργεί το δίπολο αληθές / ψευδές. Συνδέεται με το παράλογο του Καμύ, τη μεταμοντέρνα σκέψη και την αποδόμηση. Στη μουσική και στις τέχνες, λειτουργεί ως «ένα πλαίσιο όπου το έργο δεν είναι ποτέ ένα, αλλά πολλά ταυτόχρονα».

Νέες τεχνολογίες & ριζοσπαστικές χρήσεις τους στη μουσική. Δεν αναφέρομαι απλώς σε “νέα εργαλεία”, αλλά σε νέους τρόπους σύλληψης του μουσικού έργου, συχνά πριν ακόμα παγιωθούν ως πρακτικές.

•Κβαντικός Υπολογισμός ως Συνθετικό Υλικό (όχι απλώς αλγόριθμος). «Ο κβαντικός υπολογιστής δεν γράφει μουσική». Χρήση κβαντικών καταστάσεων (qubits***) ως μουσικές παραμέτρους. Ένα έργο υπάρχει σε υπέρθεση εκδοχών. Κάθε εκτέλεση είναι μη αναπαραγώγιμη.

Δημιουργία Όπερας, με πολλαπλά πιθανά δραματουργικά μονοπάτια.

Δημιουργία Πολύτεχνου έργου, όπου ο ήχος “καταρρέει” σε μορφή κατά την ακρόαση. Η Παρτιτούρα δεν ολοκληρώνεται ποτέ.

Ριζοσπαστικές μορφές. Όπερα όπου οι τραγουδιστές δεν γνωρίζουν τι θα παραχθεί. Installation όπου ο χώρος “ακούει” τους επισκέπτες.

Ηλεκτροακουστική μουσική βασισμένη σε συναισθηματικά φάσματα.

Υλική Μουσική & Post-Digital Οργανολογία. Ήχος από Νανοδομές, Βιοϋλικά, Μαγνητικά πεδία, Κβαντικό θόρυβο, Αστάθεια υλικών. Όργανα που φθείρονται ηχητικά. Installations που εξαρτώνται από υγρασία, θερμοκρασία, ακτινοβολία. Μουσική που δεν “παίζεται”, αλλά συμβαίνει.

Χώρος ως Συνθέτης (Spatial & Topological Music). Ο χώρος δεν είναι σκηνή, αλλά ενεργό σύστημα. Πολυδιάστατος ήχος (Ambisonics 4ης-5ης τάξης). Μεταβλητή ακουστική αρχιτεκτονική. Τοπολογική σύνθεση (όχι γραμμικός χρόνος).

Νέες μορφές. Όπερα χωρίς αρχή και τέλος. Έργα που ακροάσαι περπατώντας. Ακουστικές “σχισμές” και “παράλληλοι χώροι”.

Σύνδεση Κβαντικού Παράλογου & Σύγχρονης Μουσικής. Το κοινό νήμα είναι, Αβεβαιότητα αντί ελέγχου. Πολλαπλότητα αντί μορφής. Διαδικασία αντί έργου. Παρατηρητής αντί ακροατής. Η μουσική παύει να είναι αντικείμενο και γίνεται κατάσταση.

Η παρτιτούρα είναι γραφική, τοπολογική, παραμετρική. Δεν καθορίζει νότες, ρυθμούς, διάρκειες. Καθορίζει σχέσεις, πιθανοτικές μεταβάσεις, ζώνες αβεβαιότητας.

Χώρος. Ambisonics. Ήχος κινείται ανεξάρτητα από τη σκηνή. Ο θεατής γίνεται «κινούμενο σημείο παρτιτούρας».

Αλγοριθμικά Συστήματα. Αυτο-εξελισσόμενοι κανόνες. Μνήμη και λήθη. Το έργο δεν επαναλαμβάνεται.

Στο τέλος, δεν υπάρχει τελική ηχογράφηση. Υπάρχουν δεδομένα, ίχνη, αναμνήσεις, αποτυχημένες εκδοχές. Η όπερα συνεχίζει να υπάρχει ως δυναμικό αρχείο πιθανοτήτων.

* Ο Alexander Goer (1932 – 2024), ως σύγχρονος συνθέτης, επηρεάστηκε από τις ιδέες της μουσικής ως δυναμικής και προσωρινής εμπειρίας, όχι ως σταθερής οντότητας. Η έννοια του έργου ως σταθερής οντότητας είναι αμφίβολη στην πρακτική του, επειδή τα έργα του συχνά εκτελούνται με ποικίλες ερμηνείες και ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Το ίδιο το έργο δεν αποτελεί απόλυτη αντικειμενικότητα, αλλά προσδιορίζεται από την εκτέλεση, την κατάσταση και το περιβάλλον. Αυτό αντικατοπτρίζει την επιρροή της φιλοσοφίας της μετα-παραδοσιακής μουσικής, όπως εκφράζεται στο έργο του Άντορνο. 

** Werner Heisenberg (1901 – 1976), Γερμανός φυσικός, με σπουδαία συμβολή στη θεμελίωση της Κβαντομηχανικής, για την οποία τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής του 1932. 

*** Τα qubits, μπορούν να είναι 0 και 1 ταυτόχρονα (υπέρθεση). Μπορούν να είναι διεμπλεγμένα. Επιτρέπουν παράλληλη επεξεργασία τεράστιου αριθμού καταστάσεων. 

Μενέλαος Λουντέμης - “Ό,τι αγαπήσαμε”.

Τον αγαπήσαμε, πολύ τον αγαπήσαμε 

αυτόν τον απαίσιο – αυτόν τον θεσπέσιο – κόσμο μας.

Τον αγαπήσαμε κι ας τον βλέπαμε

πίσω απ’ τα σίδερα.

Αγαπήσαμε τις χειροπέδες μας

πιο πολύ κι απ’ τα βραχιόλια

που θα βάζαμε στα χέρια της αγαπημένης 

κι ας ζύγιζαν πολύ πιο βαριά

(είκοσι καράτια δάκρυα!)

Μα αν δε λέγαμε «όχι» τότε

αν δε λέγαμε τότε «ποτέ»

οι αλυσίδες που αρνηθήκαμε

θα δένανε τα χέρια των παιδιών μας.

Και τα βιβλία μας, αυτά που γράψαμε

για τον έφηβο του «Τώρα» και του «Αύριο» 

για τον έφηβο του σημερινού

και για τον έφηβο του αυριανού – Αιώνα

αν δεν λέγαμε τα «όχι» και τα «ποτέ»

τότε τα βιβλία μας

θα ‘πεφταν απ’ τα χέρια τους ντροπιασμένα.

Όσο για σένα, ωραίε ψαλμωδέ του Στίχου, αν δεν έχεις τη δύναμη,

αν δεν έχεις την τόλμη –

να δείξεις ένα δρόμο...

Κόψε καλύτερα το χέρι σου! Μη δείχνεις το γκρεμό! 

Οι Εφτά Κύκλοι της Μοναξιάς

AIra Opus 147

 

AIra

Opus 147

‘’Through the Veil of Permeability’’

for

Multimedia project for Electroacoustic Music, Dance Theater Group - Echo dance, Video Art, VR/AR and Narrator

Intro

AIra

Έργο 147

‘’Στο σύμπαν της Διαπερατότητας’’

Έργο Multimedia, για Ηλεκτροακουστική Μουσική, Χοροθεατρική ομάδα - χορό- ηχώ, Video art, VR/AR και Αφήγηση

Εισαγωγή 

https://youtu.be/Nu15dEGYWLA?si=JFZ_Wgajb-be9_7t

Albert Camus (7/11/1913 – 4/1/1960)

 Για να είμαστε ευτυχισμένοι, πρέπει να μη μας απασχολούν πολύ οι άλλοι

Ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους και συγγραφείς του 20ου αιώνα.Έγινε γνωστός στο ευρύ κοινό από τα μυθιστορήματά του «Ο Ξένος» και «Η Πανούκλα», τα θεατρικά του έργα «Καλιγούλας» και «Οι Δίκαιοι» αλλά και στα φιλοσοφικά του δοκίμια «Ο Μύθος του Σίσυφου» και «Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος».

Τιμήθηκε το 1957 με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Είναι κάποιες σκέψεις που όσα χρόνια κι αν περάσουν, παραμένουν διαχρονικές και επίκαιρες... Μια τέτοια περίπτωση είναι το λογοκριμένο μανιφέστο του Αλμπέρ Καμύ , που γράφτηκε λίγο μετά την έναρξη του Β ́ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1939.

Ας γυρίσουμε λοιπόν πολλά χρόνια πίσω... Στο 1939, λίγο μετά το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου πολέμου. Εκείνη την εποχή, η λογοκρισία του Τύπου ήταν ήδη γεγονός στη Γαλλία. Ο βραβευμένος με Νόμπελ λογοτεχνίας Γάλλος συγγραφέας, Αλμπέρ Καμύ, συντάσσει ένα κείμενο που δέχτηκε πολλές κριτικές, καθώς καλούσε τους δημοσιογράφους να παραμείνουν ελεύθεροι και ανεξάρτητοι.

Σκόπευε να το δημοσιεύσει στις 25 Νοεμβρίου του 1939, στην εφημερίδα Le Soir Republicain που ο ίδιος εξέδιδε στο Αλγέρι.

Ωστόσο, το συγκεκριμένο μανιφέστο, λογοκρίνεται και παραμένει αδημοσίευτο για πολλά χρόνια. Τέσσερα χρόνια πριν, την άνοιξη του 2012, το φέρνει στο φως η εφημερίδα Le Monde.

Ο Αλμπέρ Καμύ καταγγέλλει την παραπληροφόρηση που δηλητηριάζει τη Γαλλία εκείνης της εποχής. “Διαύγεια, άρνηση, ειρωνεία και επιμονή” θεωρεί πως είναι τα μέσα για να παραμείνει ένας δημοσιογράφος ανεξάρτητος.

Μπορεί να έχουν περάσει 78 χρόνια από τότε... Το τετράπτυχό του, αποτελεί πραγματικό υπόδειγμα δημοσιογραφίας.

42 από τα κορυφαία αποφθέγματά του

1. Είναι προτιμότερο να ζω τη ζωή μου σαν να υπάρχει Θεός και να πεθάνω για να ανακαλύψω ότι δεν υπάρχει παρά να ζω τη ζωή μου σαν να μην υπάρχει και να πεθάνω για να ανακαλύψω ότι υπάρχει.

2. Μη βαδίζεις μπροστά μου γιατί μπορεί να μην σε ακολουθήσω. Μη βαδίζεις πίσω μου γιατί μπορεί να μη σε οδηγήσω. Βάδιζε πλάι μου και γίνε ο σύντροφός μου.

3. Η πραγματική γενοκτονία απέναντι στο μέλλον είναι να τα δίνεις όλα στο παρόν.

4. Μπορείς να κρίνεις το χαρακτήρα ενός άντρα παρατηρώντας την όψη της γυναίκας του.

5. Από το κουτί της Πανδώρας όπου βρίσκονταν πλήθος τα κακά της ανθρωπότητας, οι Έλληνες άφησαν την ελπίδα να βγει τελευταία από τα άλλα, σαν το πιο τρομερό από όλα. Δε γνωρίζω πιο συγκινητικό συμβολισμό. Γιατί η ελπίδα, αντίθετα απ` ο,τι πιστεύουμε, ισοδυναμεί με παραίτηση. Και ζω σημαίνει δεν παραιτούμαι.

6. Ζωή είναι το άθροισμα των επιλογών μας.

7. Γοητεία είναι ένας τρόπος να παίρνεις την απάντηση «ναι», χωρίς να έχεις κάνει κάποια ξεκάθαρη ερώτηση.

8. Η παγίδα του μίσους είναι ότι σε δένει με τον χειρότερο εχθρό σου. Στη μέση του χειμώνα, ανακάλυψα τελικά ότι μέσα μου υπάρχει ένα αόρατο καλοκαίρι.

9. Η πολιτική και η μοίρα της ανθρωπότητας διαμορφώνονται από ανθρώπους χωρίς ιδανικά και χωρίς μεγαλείο. Άνθρωποι που έχουν μεγαλείο μέσα τους δεν ασχολούνται με την πολιτική.

10. Είναι ευχαριστημένοι από τη ζωή μόνο αυτοί που δεν την έχουν ζήσει.

11. Η πραγματική γενναιοδωρία προς το μέλλον έγκειται στο να τα δίνουμε όλα στο παρόν.

12. Υπάρχουν κάποια πάθη τόσο δυνατά, που δεν μπορεί παρά να είναι αρετές.

13. Αυτοί που γράφουν ξεκάθαρα έχουν αναγνώστες. Αυτοί που γράφουν δυσνόητα, έχουν σχολιαστές.

14. Ο κόσμος όπου αισθάνομαι πιο άνετα, είναι ο Ελληνικός μύθος.

15. Επαναστατώ άρα υπάρχω.

16. Ο σκλάβος ξεκινά ζητώντας δικαιοσύνη και καταλήγει να περιμένει να φορέσει ένα στέμμα.

17. Σε συγχωρούν για την ευτυχία σου και τα πλούτη σου μόνο αν τα μοιράζεσαι γενναιόδωρα.

18. Το να αγαπάς ένα πλάσμα σημαίνει να έχεις αποδεχτεί να γερνάς μαζί του.

19. Η ζωή μπορεί να είναι υπέροχη και συνταρακτική, αυτή είναι όλη η τραγωδία της. Χωρίς ομορφιά, αγάπη ή κίνδυνο, θα ήταν σχεδόν εύκολο να ζεις.

20. Προπαντός όταν οι μέρες φαίνονται ατέλειωτες, είναι που αρχίζουν τα χρόνια να περνάνε γρήγορα.

21. Αν πρόκειται να μου συμβεί κάτι, θέλω να είμαι εκεί.

22. Στα τριάντα μου, σχεδόν από τη μια μέρα στην άλλη, γνώρισα τη φήμη. Τώρα ξέρω περί τίνος πρόκειται. Μικροπράγματα.

23. Να ζεις μέχρι δακρύων.

24. Ελεύθερος είναι εκείνος που μπορεί να ζει χωρίς να λέει ψέματα.

25. Για να είμαστε ευτυχισμένοι, πρέπει να μη μας απασχολούν πολύ οι άλλοι.

26. Να αυτοκτονήσω ή να κάνω καφέ;

27. Τι είναι ένας επαναστάτης; Ένας άνθρωπος που λέει όχι.

28. Σε τελευταία ανάλυση, χρειάζεται περισσότερο κουράγιο για να ζήσεις παρά για να αυτοκτονήσεις.

29. Πρέπει να έχει κανείς έναν έρωτα, ένα μεγάλο έρωτα, για να του εξασφαλίζει άλλοθι στις αδικαιολόγητες απελπισίες που κυριεύουν όλους μας.

30. Το σχολείο μας προετοιμάζει για τη ζωή σε έναν κόσμο που δεν υπάρχει.

31. Αγαπώ υπερβολικά τη χώρα μου για να είμαι εθνικιστής.

32. Το να δημιουργείς είναι σαν να ζεις δυο φορές.

33. Η ανάγκη να έχεις πάντα δίκιο, σφραγίδα ενός χυδαίου πνεύματος.

34. Δεν μου αρέσουν τα μυστικά των άλλων. Με ενδιαφέρουν όμως οι εξομολογήσεις τους.

35. Έχουμε εξορίσει την ομορφιά. Οι Έλληνες είχαν πάρει τα όπλα γι’ αυτήν (από την «Εξορία της Ελένης», 1948)

36. Οι άνθρωποι σπεύδουν να ασκήσουν κριτική για να μην κριθούν οι ίδιοι.

37. Χωρίς δουλειά, η ζωή σαπίζει, αλλά όταν η δουλειά είναι άψυχη, η ζωή εκφυλίζεται και ξεψυχάει.

38. Μια ένοχη συνείδηση έχει ανάγκη να εξομολογηθεί. Ένα έργο τέχνης είναι μια εξομολόγηση.

39. Θα σου πω ένα μυστικό φίλε μου. Μην περιμένεις την Ημέρα της Κρίσης. Έρχεται κάθε μέρα.

40. Ο άνθρωπος είναι το μόνο πλάσμα που αρνείται να είναι αυτό που είναι.

41. Ακόμα κι όταν κάποιος είναι πεπεισμένος για την απελπισία του, πρέπει να δρα σαν να ελπίζει. Ή να αυτοκτονεί. Ο πόνος δεν δίνει δικαιώματα.

42. Ο ελεύθερος Τύπος μπορεί να είναι είτε καλός είτε κακός, αλλά χωρίς ελευθερία, είναι απόλυτα βέβαιο ότι ο Τύπος δεν μπορεί να είναι οτιδήποτε άλλο από κακός.

Αlbert Camus, 1939 

Ο χρόνος μπορεί να κινείται και προς τα πίσω σε κβαντικό επίπεδο

 Στην κβαντική φυσική, οι βασικοί νόμοι (π.χ. η εξίσωση του Schrödinger) είναι σχεδόν συμμετρικοί ως προς τον χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι μαθηματικά, λειτουργούν το ίδιο είτε ο χρόνος «τρέχει» μπροστά είτε πίσω.

Σε πειραματικό επίπεδο, έχουν γίνει κβαντικά πειράματα (κυρίως σε κβαντικούς υπολογιστές ή μεμονωμένα σωματίδια) όπου ένα σύστημα, εξελίσσεται και κατόπιν επανέρχεται σε προηγούμενη κατάστασή του, σαν να «γυρίζει τον χρόνο πίσω».

•Δεν σημαίνει ότι ο χρόνος γυρίζει πίσω όπως στη φαντασία ή στις ταινίες.

•Σημαίνει ότι η μικροσκοπική φυσική δεν επιβάλλει κατεύθυνση στον χρόνο.

•Η «ροή προς τα εμπρός» εμφανίζεται όταν έχουμε πολλά σωματίδια και θερμοδυναμική (βλ. εντροπία).

«Ο χρόνος δεν είναι αυτός που αντιλαμβανόμαστε». Ο Ρίτσαρντ Φέϋνμαν, όπως και ο Αϊνστάιν, υπογράμμιζε ότι ο χρόνος είναι ένα εργαλείο της θεωρίας, όχι απαραίτητα μια θεμελιώδης οντότητα όπως τον βιώνουμε.

Στη φυσική του Φέϋνμαν, τα σωματίδια δεν ακολουθούν μία μοναδική πορεία στον χρόνο. Αντίθετα, εξετάζονται όλες οι πιθανές διαδρομές (path integrals). Υπάρχουν μαθηματικές περιγραφές όπου ένα σωματίδιο, μπορεί να ερμηνευτεί σαν να κινείται προς τα πίσω στον χρόνο (π.χ. τα ποζιτρόνια). Η ανθρώπινη εμπειρία του χρόνου (παρελθόν - παρόν - μέλλον) δεν είναι απαραίτητα θεμελιώδης στη φύση. Είναι πιθανόν να είναι αναδυόμενη ιδιότητα, όπως η θερμοκρασία.

•Τι είναι ο χρόνος; Δεν υπάρχει μία ενιαία απάντηση. Εξαρτάται από το πλαίσιο.

-Στην Κλασική Φυσική (Νεύτων). Ο χρόνος είναι απόλυτος, παγκόσμιος, ρέει το ίδιο για όλους. Αυτή η εικόνα έχει καταρριφθεί.

•Στη Σχετικότητα (Αϊνστάιν). Ο χρόνος εξαρτάται από την ταχύτητα και τη βαρύτητα, δεν είναι ίδιος για όλους, είναι δεμένος με τον χώρο - χωρόχρονος.

-Ο χρόνος «κυλά» πιο αργά κοντά σε μεγάλα βαρυτικά πεδία, σε αντικείμενα που κινούνται πολύ γρήγορα.

-Στην Κβαντική Φυσική, ο χρόνος δεν είναι πλήρως κατανοημένος. Δεν υπάρχει ακόμη ολοκληρωμένη θεωρία «κβαντικού χρόνου». Σε ορισμένες προσεγγίσεις, ο χρόνος δεν είναι θεμελιώδης, αλλά προκύπτει από συσχετίσεις μεταξύ κβαντικών καταστάσεων. 

•Φιλοσοφία της Φυσικής - Υπάρχουν δύο βασικές απόψεις. Ο χρόνος υπάρχει πραγματικά (ρεαλισμός). Ο χρόνος είναι τρόπος αντίληψης (Καντ, σύγχρονες θεωρίες).

Ο Αϊνστάιν έγραψε: «Η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι μια επίμονη ψευδαίσθηση».

Ο Αϊνστάιν έγραψε: «Η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι μια επίμονη ψευδαίσθηση».

-Σε κβαντικό επίπεδο, ο χρόνος δεν έχει σαφή κατεύθυνση.

-Η καθημερινή μας αίσθηση του χρόνου πιθανότατα: προκύπτει από την εντροπία, τη μνήμη και τη δομή του εγκεφάλου.

-Ο χρόνος μπορεί να μην είναι «κάτι που ρέει», αλλά, ένας τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η εμπειρία και η φυσική πληροφορία. 

•Εντροπία. Μέτρο αταξίας ή καλύτερα μέτρο πιθανοτήτων. Ένα σύστημα έχει χαμηλή εντροπία όταν είναι τακτοποιημένο. Όταν υπάρχουν λίγοι τρόποι να βρίσκεται έτσι.

Ένα σύστημα έχει υψηλή εντροπία όταν είναι ακατάστατο. Όταν υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι να βρίσκεται έτσι.

Ένα σύστημα έχει υψηλή εντροπία όταν είναι ακατάστατο. Όταν υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι να βρίσκεται έτσι.

Παράδειγμα, ένα ποτήρι που πέφτει και σπάει.

-Το «ολόκληρο ποτήρι» είναι μία συγκεκριμένη κατάσταση. -Τα «σπασμένα κομμάτια» είναι άπειρες δυνατές καταστάσεις. -Άρα η φύση «προτιμά» τη διάλυση - μεγαλύτερη εντροπία. 

•Ο 2ος Νόμος της Θερμοδυναμικής. Σε ένα κλειστό σύστημα, η εντροπία πάντα αυξάνεται. Αυτός ο νόμος δεν απαγορεύει να πάμε προς τα πίσω, αλλά το καθιστά απίθανο. Και εδώ εμφανίζεται το βέλος του χρόνου. Θυμόμαστε το παρελθόν (χαμηλή εντροπία), όχι το μέλλον (υψηλή εντροπία).

•Γιατί ο χρόνος «πάει μπροστά»; Οι θεμελιώδεις εξισώσεις της φυσικής, δεν έχουν κατεύθυνση χρόνου.

Η κατεύθυνση προκύπτει επειδή το Σύμπαν ξεκίνησε σε ακραία χαμηλή εντροπία (Μεγάλη Έκρηξη) και από τότε «ξεδιπλώνεται» προς πιο πιθανές καταστάσεις. Άρα ο χρόνος δεν ρέει. Η εντροπία αυξάνεται. Κι εμείς ονομάζουμε αυτή την αύξηση «ροή του χρόνου».

•Σύνδεση εντροπίας και μνήμης. Η μνήμη είναι ένα φυσικό φαινόμενο.

Για να αποθηκεύσεις μνήμη πρέπει να αλλάξει μια φυσική κατάσταση στον εγκέφαλο. Αυτή η αλλαγή παράγει εντροπία. Μπορούμε να αποθηκεύσουμε πληροφορία μόνο προς την κατεύθυνση αύξησης της εντροπίας.

Για να αποθηκεύσεις μνήμη πρέπει να αλλάξει μια φυσική κατάσταση στον εγκέφαλο. Αυτή η αλλαγή παράγει εντροπία. Μπορούμε να αποθηκεύσουμε πληροφορία μόνο προς την κατεύθυνση αύξησης της εντροπίας.

Δεν μπορείς να θυμάσαι το μέλλον, γιατί δεν έχουν συμβεί ακόμη οι φυσικές αλλαγές,

δεν έχει παραχθεί εντροπία. Άρα θυμόμαστε το παρελθόν όχι επειδή «πέρασε», αλλά επειδή άφησε ίχνη.

•Συνείδηση και χρόνος. Η συνείδηση δεν αντιλαμβάνεται τον χρόνο άμεσα. Αντιλαμβάνεται αλλαγές, ακολουθίες, αιτιότητα. Η αίσθηση του «τώρα» είναι μια σύνθεση μνήμης (παρελθόν), αισθήσεων (παρόν) και πρόβλεψης (μέλλον).

-Ο εγκέφαλος συγκρίνει καταστάσεις, δημιουργεί μια αφήγηση συνέχειας.

-Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει χρόνος. Χωρίς αλλαγή δεν υπάρχει συνείδηση.

•Γιατί το παρόν φαίνεται να «κινείται»; Στην πραγματικότητα το παρόν δεν κινείται, αλλά η συνείδηση «σαρώνει» καταστάσεις αυξανόμενης εντροπίας.

-Ο χρόνος είναι για τη φυσική δομή συσχετίσεων. Για τον εγκέφαλο είναι ιστορία.

-Ο θεωρητικός φυσικός

-Ο χρόνος είναι για τη φυσική δομή συσχετίσεων. Για τον εγκέφαλο είναι ιστορία.

-Ο θεωρητικός φυσικός Τζούλιαν Μπάρμπουρ (Julian Barbour 1937-) λέει: ο χρόνος δεν υπάρχει. Υπάρχουν μόνο στιγμές γεμάτες ίχνη άλλων στιγμών.

-Η εντροπία δίνει κατεύθυνση. Η μνήμη δίνει παρελθόν. Η συνείδηση δίνει αίσθηση ροής. -Χωρίς παρατηρητή ο χρόνος είναι συμμετρικός. Με παρατηρητή ο χρόνος αποκτά νόημα. Ο χρόνος ίσως δεν είναι ιδιότητα του Σύμπαντος, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ένα σύστημα που θυμάται βιώνει την αύξηση της εντροπίας. 

Ελεύθερη βούληση και χρόνος. Το πρόβλημα είναι αν οι νόμοι της φυσικής είναι ντετερμινιστικοί (κλασική φυσική) ή πιθανοκρατικοί (κβαντική φυσική). Τότε πού χωρά η ελεύθερη βούληση;

•Κλασική άποψη (Νεύτων). Το μέλλον καθορίζεται πλήρως από το παρελθόν. Η ελεύθερη βούληση φαίνεται ψευδαίσθηση.

•Κβαντική άποψη. Το μέλλον δεν είναι πλήρως καθορισμένο. Υπάρχει αβεβαιότητα. Όμως η τυχαιότητα δεν είναι ελευθερία. Ένα τυχαίο γεγονός δεν είναι «επιλογή». Μια πιο σύγχρονη ιδέα είναι, ότι η ελεύθερη βούληση δεν είναι παραβίαση των νόμων, αλλά η ικανότητα ενός συστήματος να προβλέπει πιθανά μέλλοντα, και να δρα με βάση εσωτερικά μοντέλα.

-Ο εγκέφαλος «τρέχει» προσομοιώσεις, αξιολογεί συνέπειες, επιλέγει διαδρομές. Η βούληση δεν βρίσκεται έξω από τον χρόνο, αλλά μέσα στη δομή του, ως επεξεργασία πληροφορίας. Ελεύθερη βούληση. Η ικανότητα να επηρεάζεις, ποιο μέλλον θα γίνει παρελθόν. 

•Κβαντική μέτρηση, παρατηρητής και συνείδηση - Το κβαντικό παράδοξο στην κβαντική φυσική. Ένα σύστημα βρίσκεται σε υπέρθεση καταστάσεων. Όταν μετράμε, βλέπουμε μία συγκεκριμένη έκβαση. Τι προκαλεί αυτή τη «κατάρρευση»;

-Δεν απαιτείται ανθρώπινη συνείδηση. Ο παρατηρητής είναι οποιαδήποτε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Αυτό λέγεται αποσυνοχή (decoherence).

Και τότε τι ρόλο παίζει η συνείδηση; Η συνείδηση, δεν καταρρέει, αλλά βιώνει μία συγκεκριμένη ιστορία. Από όλες τις πιθανές εξελίξεις, η συνείδηση «κατοικεί» σε μία συνεπή ακολουθία γεγονότων.

-Η εμπειρία είναι επιλογή αφήγησης, όχι δημιουργία πραγματικότητας.

-Η συνείδηση, εντοπίζει σταθερές συσχετίσεις και τις ονομάζει «πραγματικότητα».

-Ο χρόνος, δεν είναι σειρά στιγμών, αλλά δομή συσχετισμών.

•Ο χρόνος ως ψευδαίσθηση - αλλά αναγκαία

Το πιο φιλοσοφικό και ίσως το πιο όμορφο σημείο. Αν ο χρόνος δεν είναι θεμελιώδης, το Σύμπαν «υπάρχει» ως σύνολο, χωρίς ροή, χωρίς «τώρα». Αυτό λέγεται block universe. 

-Τότε γιατί νιώθουμε τον χρόνο; Γιατί, είμαστε συστήματα που επεξεργάζονται πληροφορία, αποθηκεύουν μνήμη και κάνουν προβλέψεις. Η αίσθηση του χρόνου είναι ένα εργαλείο πλοήγησης στην πραγματικότητα. Χωρίς αυτήν δεν υπάρχει μάθηση, δεν υπάρχει απόφαση, δεν υπάρχει ταυτότητα. Όπως το χρώμα δεν υπάρχει «αντικειμενικά» (είναι ερμηνεία συχνότητας), έτσι και ο χρόνος μπορεί να είναι ερμηνεία αλλαγής. Αλλά το χρώμα είναι απολύτως πραγματικό για εμάς, το ίδιο και ο χρόνος.

•Η μεγάλη εικόνα. Η εντροπία δίνει κατεύθυνση. Η μνήμη δημιουργεί παρελθόν.

-Η συνείδηση δημιουργεί ροή. Η ελεύθερη βούληση επιλέγει ανάμεσα σε πιθανά μέλλοντα. 

-Η κβαντική φυσική επιτρέπει πολλαπλές εξελίξεις. Ο χρόνος το πλαίσιο αφήγησης.

Ο χρόνος μπορεί να μην «ρέει» στο Σύμπαν, αλλά αναδύεται αναγκαστικά σε κάθε ον που θυμάται, προβλέπει και επιλέγει.

•Τι σημαίνει «θάνατος» στη φυσική. Στη φυσική, ο θάνατος δεν είναι γεγονός όπως μια έκρηξη. Είναι διαδικασία αποσύνδεσης.

-Για έναν άνθρωπο σταματά η ικανότητα: αποθήκευσης μνήμης, ενοποίησης εμπειρίας, πρόβλεψης. Δηλαδή καταρρέει το σύστημα που δημιουργεί το «εγώ».

-Για έναν άνθρωπο σταματά η ικανότητα: αποθήκευσης μνήμης, ενοποίησης εμπειρίας, πρόβλεψης. Δηλαδή καταρρέει το σύστημα που δημιουργεί το «εγώ».

-Ο θάνατος είναι η παύση της αφήγησης, όχι η εξαφάνιση της ύλης. 

•Το «εγώ» ως πληροφορία. Το «εγώ» δεν είναι ουσία, είναι μοτίβο πληροφορίας. -Πιο συγκεκριμένα, συγκεκριμένες συνδέσεις νευρώνων, συγκεκριμένες μνήμες, συγκεκριμένος τρόπος επεξεργασίας. Άρα, το εγώ υπάρχει μόνο όσο διατηρείται η συνεκτική δομή αυτής της πληροφορίας. Όταν αυτή η δομή καταρρεύσει, το εγώ παύει, όπως μια μελωδία όταν σπάσει το όργανο.

•Η αθανασία της πληροφορίας (τι ισχύει πραγματικά). Φυσικός νόμος. Στη σύγχρονη φυσική, η πληροφορία δεν καταστρέφεται (π.χ. μαύρες τρύπες - αρχή διατήρησης πληροφορίας). Όμως, δεν διατηρείται η οργάνωσή της.

Τι επιβιώνει; Τα άτομα διασπώνται. Η ενέργεια διαχέεται. Η πληροφορία διαχέεται στο περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι το Σύμπαν «θυμάται» ότι υπήρξες, αλλά όχι ως ενιαίος εαυτός.

•Θάνατος και χρόνος. Αν ο χρόνος δεν ρέει πραγματικά, τότε όλες οι στιγμές υπάρχουν στο «μπλοκ» του χωροχρόνου. Αυτό οδηγεί σε μια παράξενη αλλά γαλήνια ιδέα: οι στιγμές που έζησες δεν χάνονται, απλώς δεν δημιουργούνται νέες. Δεν «σβήνονται», απλώς παύει η συνέχεια.

•Υπάρχει προσωπική αθανασία; Από φυσική σκοπιά όχι, με την έννοια της συνειδητής συνέχειας. Η συνείδηση απαιτεί, συνεχή επεξεργασία, εντροπική ροή, μνήμη. Με τον θάνατο, αυτή η ροή σταματά.

-Υπάρχει όμως άλλου είδους «συνέχεια». Αιτιακή συνέχεια. Επηρέασες ανθρώπους, γεγονότα, αποφάσεις. Αυτές συνεχίζουν.

-Πληροφοριακή σκιά. Στα ίχνη που άφησες: μνήμες άλλων, έργα, αλλαγές στο περιβάλλον. -Χωροχρονική ύπαρξη. Οι στιγμές σου υπάρχουν «εκεί», για πάντα, στο σύνολο του χωροχρόνου.

•Μνήμη, συνείδηση και το «τέλος». Ο χρόνος βιώνεται μόνο από συστήματα που θυμούνται. Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει αναμονή, δεν υπάρχει φόβος. Ο θάνατος δεν βιώνεται. Βιώνεται μόνο η ιδέα του θανάτου. Αυτό είναι κρίσιμο.

-Δεν είμαστε αθάνατοι ως πρόσωπα, αλλά είμαστε αμετάκλητα γεγονότα στο Σύμπαν. Το ότι έζησες, δεν αναιρείται, δεν ακυρώνεται, δεν «ξε-γίνεται».

-Ο χρόνος μπορεί να είναι αναδυόμενος. Η συνείδηση είναι αφήγηση.

-Ο θάνατος είναι παύση αφήγησης. Η πληροφορία διαχέεται αλλά δεν μηδενίζεται.

-Το νόημα δεν προκύπτει από αιωνιότητα, αλλά από το ότι κάτι υπήρξε μία φορά.

•••Το γεγονός ότι κάτι είναι πεπερασμένο, δεν το κάνει λιγότερο πραγματικό - το κάνει πολύτιμο. 

Από τις Κοινωνίες της Πειθάρχησης στις Κοινωνίες του Ελέγχου

 Deleuze, Foucault και το ψηφιακό παρόν

Ο Gilles Deleuze (1925 - 1995), στο βιβλίο του ‘’Η κοινωνία του ελέγχου’’ (1990), διατυπώνει μια από τις πιο διορατικές αναλύσεις της ύστερης νεωτερικότητας. Το κείμενο λειτουργεί ως συμπλήρωμα και ταυτόχρονα ως υπέρβαση της φουκωικής ανάλυσης των κοινωνιών της πειθάρχησης. Ο Deleuze δεν περιγράφει ένα μελλοντικό καθεστώς, αλλά ένα καθεστώς που ήδη εγκαθίσταται.

Ο όρος που επιστρατεύει - δανεισμένος από τον William S. Burroughs (1914 - 1997) - είναι ο «έλεγχος» (control). Ο Burroughs μιλούσε για κοινωνίες εθισμού, εξάρτησης και χειραγώγησης μέσω πληροφοριακών ροών. Ο Deleuze αναγνωρίζει σε αυτόν τον όρο το κατάλληλο όνομα για μια εξουσία που δεν περιορίζεται στον εγκλεισμό, αλλά λειτουργεί μέσω συνεχούς τροποποίησης της συμπεριφοράς (Burroughs, The Electronic Revolution- Ηλεκτρονική Επανάσταση).

Ο Michel Foucault (1926 – 1984), όπως σημειώνει ο Deleuze, διέκρινε αυτό το καθεστώς ως το άμεσο μέλλον μας, χωρίς όμως να το αναπτύξει συστηματικά. Στα τελευταία του μαθήματα στο Collège de France (Sécurité, territoire, population), ο Foucault δείχνει πώς η εξουσία μετατοπίζεται από την πειθαρχία προς τη διακυβέρνηση των πληθυσμών, με βάση πιθανολογικούς υπολογισμούς και μηχανισμούς ασφάλειας.

Οι απαρχές αυτής της εξουσίας βρίσκονται, κατά τον Foucault, στην ποιμενική εξουσία του χριστιανισμού: μια εξουσία που ενδιαφέρεται ταυτόχρονα για το σύνολο (omnes) και για τον καθένα ξεχωριστά (singulatim). Η ποιμενική εξουσία δεν τιμωρεί απλώς - παράγει υποκείμενα μέσω φροντίδας, καθοδήγησης και διαρκούς γνώσης του εσωτερικού τους κόσμου.

Κοινωνίες της Πειθάρχησης - Το Κλειστό Μοντέλο. Οι κοινωνίες της πειθάρχησης, όπως τις αναλύει ο Foucault στο Επιτήρηση και Τιμωρία, βασίζονται σε κλειστά, διακριτά περιβάλλοντα: σχολείο, στρατόπεδο, εργοστάσιο, νοσοκομείο, φυλακή. Κάθε ίδρυμα επιβάλλει συγκεκριμένες τεχνικές: χρονική ρύθμιση, επιτήρηση, ιεραρχία, εξέταση.

Το άτομο είναι εδώ ένα σώμα προς εκπαίδευση. Η εξουσία είναι ορατή, εντοπίσιμη, και λειτουργεί μέσω κανόνων. Το μοντέλο αυτό κορυφώνεται στον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, παράλληλα με τον βιομηχανικό καπιταλισμό.

Κοινωνίες του Ελέγχου - Το Ανοιχτό και Συνεχές Μοντέλο. Στις κοινωνίες του ελέγχου, τα κλειστά περιβάλλοντα διαλύονται και αντικαθίστανται από ανοιχτά κυκλώματα. Δεν περνάμε πλέον από στάδια· βρισκόμαστε σε μόνιμη διαδικασία.

Ο Deleuze γράφει χαρακτηριστικά: «Ο έλεγχος είναι βραχύς, γρήγορος και συνεχής, ενώ η πειθαρχία ήταν μακρά, άπειρη και διακεκομμένη».

Το άτομο παύει να είναι «άτομο» και γίνεται dividual - ένα σύνολο δεδομένων που μπορεί να τεμαχιστεί, να ανασυντεθεί και να αξιολογηθεί. Οι μάζες δεν είναι πλέον πλήθη, αλλά στατιστικά δείγματα, αγορές, πληθυσμοί δεδομένων.

Social Media - Η Εσωτερίκευση του Ελέγχου. Τα social media αποτελούν ίσως το καθαρότερο παράδειγμα κοινωνιών του ελέγχου. Δεν επιβάλλουν απαγορεύσεις· παράγουν επιθυμίες. Η εξουσία δεν είναι εξωτερική, αλλά εσωτερικευμένη.

Ο χρήστης επιτηρεί τον εαυτό του, εκθέτει οικειοθελώς δεδομένα, προσαρμόζει τη συμπεριφορά του σε αλγοριθμικές ανταμοιβές (likes, visibility).

Εδώ συναντάμε αυτό που η Shoshana Zuboff (1951-), ονομάζει «καπιταλισμό της επιτήρησης» (Η εποχή του καπιταλισμού), μια οικονομία που βασίζεται στη μετατροπή της εμπειρίας σε δεδομένα προς πρόβλεψη και έλεγχο της συμπεριφοράς.

Ο έλεγχος δεν είναι κατασταλτικός, είναι ηδονικός. Όπως σημειώνει ο Byung-Chul Han (1959-), η σύγχρονη εξουσία δεν λέει «πρέπει», αλλά «μπορείς» (Ψυχοπολιτική).

Τεχνητή Νοημοσύνη και Προληπτική Διακυβέρνηση. Η τεχνητή νοημοσύνη ενσαρκώνει την πιο ώριμη μορφή ελέγχου. Οι αλγόριθμοι προβλέπουν συμπεριφορές, κατηγοριοποιούν πληθυσμούς, λαμβάνουν αποφάσεις χωρίς διαφάνεια.

Συστήματα προληπτικής αστυνόμευσης, πιστωτικής αξιολόγησης ή αυτόματης επιλογής περιεχομένου λειτουργούν πριν από το γεγονός. Δεν τιμωρούν το έγκλημα· προλαμβάνουν την πιθανότητα.

Συστήματα προληπτικής αστυνόμευσης, πιστωτικής αξιολόγησης ή αυτόματης επιλογής περιεχομένου λειτουργούν πριν από το γεγονός. Δεν τιμωρούν το έγκλημα· προλαμβάνουν την πιθανότητα.

Εδώ ο έλεγχος συμπίπτει με αυτό που ο Foucault ονόμαζε βιοπολιτική: η ζωή καθαυτή γίνεται αντικείμενο διαχείρισης.

Στη Δίκη (ως Προφητεία του Ελέγχου), ο Franz Kafka (1883 - 1924) - απεικονίζει μια εξουσία χωρίς κέντρο, χωρίς σαφή νόμο, χωρίς τέλος. Ο Josef K. δεν εγκλείεται, αλλά παραμένει διαρκώς υπό αξιολόγηση. Αυτή η ατέρμονη διαδικασία είναι το κατεξοχήν σχήμα του ελέγχου.

Ο νόμος δεν χρειάζεται να εφαρμοστεί, αρκεί να λειτουργεί ως απειλή και εκκρεμότητα. Ο Deleuze και ο Felix Guattari (1930 – 1992), βλέπουν στον Κάφκα τη μετάβαση από τη γραφειοκρατική πειθαρχία σε μια μηχανή εξουσίας που λειτουργεί διάχυτα (Κάφκα: Για μια ελάσσονα λογοτεχνία).

Ζωή υπό Διαρκή Αξιολόγηση. Οι κοινωνίες του ελέγχου δεν αντικαθιστούν τις κοινωνίες της πειθάρχησης· τις ενσωματώνουν και τις υπερβαίνουν. Η εξουσία γίνεται συνεχής, αόρατη, προσωποποιημένη μέσω δεδομένων.

Η ποιμενική φροντίδα του παπά, η διοικητική λογική του κράτους και οι αλγόριθμοι της ψηφιακής εποχής συγκλίνουν σε ένα ενιαίο καθεστώς διαχείρισης της ζωής.

Το κρίσιμο ερώτημα που θέτει ο Deleuze δεν είναι πώς θα «αποδράσουμε», αλλά πώς θα επινοήσουμε νέες μορφές αντίστασης, νέες πρακτικές ζωής και σκέψης, μέσα σε έναν κόσμο όπου ο έλεγχος δεν μας περιορίζει απλώς - μας διαμορφώνει.