Οι σύγχρονες σχέσεις και η κοινωνία που αλλάζει

 Μια κοινωνιολογική ματιά στις νέες έννοιες και τις αλλαγές της εποχής

Τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται συνεχώς νέοι όροι που περιγράφουν συμπεριφορές στις ανθρώπινες σχέσεις: ghosting, breadcrumbing, orbiting, ghostlighting και πολλοί άλλοι. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι ο κόσμος αλλάζει πολύ γρήγορα και ότι οι παλιές «πυξίδες» δεν λειτουργούν όπως παλιά. Στην πραγματικότητα, οι αλλαγές στις προσωπικές σχέσεις συχνά αντικατοπτρίζουν βαθύτερες κοινωνικές μεταβολές. Για να κατανοήσουμε αυτά τα φαινόμενα, χρειάζεται να δούμε τόσο τους νέους όρους όσο και το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο εμφανίστηκαν.

Πολλές από τις έννοιες που κυκλοφορούν σήμερα γεννήθηκαν κυρίως μέσα από τα social media και την κουλτούρα των εφαρμογών γνωριμιών. Συχνά περιγράφουν συμπεριφορές που υπήρχαν και παλαιότερα, αλλά σήμερα έχουν γίνει πιο ορατές.

Tolyamory. Ο όρος προέρχεται από τις λέξεις “tolerate” (ανέχομαι) και “polyamory” (πολυγαμική/πολυερωτική σχέση). Περιγράφει μια κατάσταση όπου ο ένας σύντροφος γνωρίζει ότι ο άλλος έχει παράλληλες σχέσεις αλλά το ανέχεται, συνήθως για να διατηρηθεί η σχέση ή η οικογενειακή ισορροπία.

Ghostlighting. Συνδυάζει δύο γνωστές συμπεριφορές: το ghosting (ξαφνική εξαφάνιση χωρίς εξήγηση) και το gaslighting (ψυχολογική χειραγώγηση που κάνει τον άλλο να αμφιβάλλει για την αντίληψή του). Στο ghostlighting κάποιος πρώτα χειραγωγεί τον σύντροφο και στη συνέχεια εξαφανίζεται, αφήνοντάς τον να πιστεύει ότι φταίει ο ίδιος.

Alpine divorce. Ένας όρος που έγινε viral στο διαδίκτυο και χρησιμοποιείται κυρίως μεταφορικά. Περιγράφει έναν πολύ σκληρό ή ξαφνικό τρόπο εγκατάλειψης μιας σχέσης.

Η σύγχρονη ‘’κουλτούρα’’ γνωριμιών έχει δημιουργήσει πολλούς ακόμη όρους που περιγράφουν συγκεκριμένες συμπεριφορές.

Ghosting. Η ξαφνική διακοπή κάθε επικοινωνίας χωρίς εξήγηση. Συχνά εμφανίζεται στο αρχικό στάδιο γνωριμιών ή σε casual dating. Δημιουργεί ανασφάλεια και σύγχυση στον άλλο. Αντιμετωπίζεται δύσκολα γιατί δεν υπάρχει «κλείσιμο».

Breadcrumbing. Kάποιος δίνει μικρά σημάδια ενδιαφέροντος για να κρατήσει τον άλλον σε αναμονή, χωρίς πρόθεση πραγματικής σχέσης.

Orbiting. Kάποιος σταματά την προσωπική επικοινωνία αλλά συνεχίζει να παρακολουθεί τη ζωή του άλλου στα κοινωνικά δίκτυα.

Love bombing. Yπερβολική επίδειξη αγάπης στην αρχή μιας σχέσης με σκοπό τη γρήγορη συναισθηματική σύνδεση.

Benching. Kάποιος κρατά έναν πιθανό σύντροφο ως «εφεδρική επιλογή».

Υπάρχουν επίσης πιο ασυνήθιστοι όροι όπως:

-Zombieing. Kάποιος που είχε εξαφανιστεί επιστρέφει ξαφνικά σαν να μην συνέβη τίποτα.

Cloaking. Kάποιος δεν εμφανίζεται σε ραντεβού και ταυτόχρονα μπλοκάρει τον άλλον παντού.

Floodlighting. Kάποιος μοιράζεται πολύ προσωπικές πληροφορίες πολύ νωρίς για να δημιουργήσει έντονη συναισθηματική σύνδεση.

Kittenfishing. Kάποιος παρουσιάζει μια ελαφρώς ωραιοποιημένη εικόνα του εαυτού του στα προφίλ γνωριμιών.

'Αλλοι όροι:

Nanoship (η «μικρο-σχέση»). Ο όρος είναι σχετικά νέος και περιγράφει μια πολύ σύντομη αλλά έντονη «σχέση» που μπορεί να διαρκέσει από λίγες μέρες έως μερικές εβδομάδες.

Χαρακτηριστικά. Υπάρχει συναισθηματική σύνδεση, αλλά για μικρό χρονικό διάστημα. Συχνά ξεκινά και τελειώνει γρήγορα (μέσω social media ή apps γνωριμιών). Δεν προλαβαίνει να εξελιχθεί σε «κανονική» σχέση. Μπορεί να αφήσει έντονα συναισθήματα, παρά τη μικρή διάρκειά της.
Οι άνθρωποι βιώνουν περισσότερες «μικρές εμπειρίες» αντί για λίγες μακροχρόνιες. Δημιουργείται μια κουλτούρα πιο γρήγορης σύνδεσης αλλά και αποσύνδεσης. Μπορεί να ενισχύει την επιφανειακότητα ή, αντίθετα, να λειτουργεί σαν «δοκιμή» πριν από κάτι πιο σοβαρό.

Casual Dating (χαλαρές γνωριμίες). Αναφέρεται σε ραντεβού χωρίς απαραίτητα δέσμευση ή στόχο μια σοβαρή σχέση.
Χαρακτηριστικά. Δεν υπάρχει αποκλειστικότητα (συνήθως). Οι προσδοκίες είναι πιο χαλαρές. Μπορεί να υπάρχει ρομαντικό ή/και σεξουαλικό ενδιαφέρον. Οι συμμετέχοντες συχνά βλέπουν και άλλα άτομα ταυτόχρονα.
Χαρακτηριστικά. Δεν υπάρχει αποκλειστικότητα (συνήθως). Οι προσδοκίες είναι πιο χαλαρές. Μπορεί να υπάρχει ρομαντικό ή/και σεξουαλικό ενδιαφέρον. Οι συμμετέχοντες συχνά βλέπουν και άλλα άτομα ταυτόχρονα.
Πλεονεκτήματα. Ελευθερία και λιγότερη πίεση. Ευκαιρία για γνωριμία με διαφορετικούς ανθρώπους. Κατάλληλο για άτομα που δεν θέλουν δέσμευση εκείνη την περίοδο. Προκλήσεις. Πιθανή ασάφεια συναισθημάτων. Ανισορροπία (ο ένας θέλει κάτι πιο σοβαρό). Μπορεί να οδηγήσει σε παρεξηγήσεις αν δεν υπάρχει ειλικρινής επικοινωνία.

Το nanoship μπορεί να θεωρηθεί ένα «παράγωγο» του casual dating. Και τα δύο βασίζονται σε πιο χαλαρές, μη δεσμευτικές συνδέσεις. Το nanoship είναι πιο συγκεκριμένο: σύντομο αλλά έντονο. Το casual dating είναι πιο γενικός τρόπος προσέγγισης των σχέσεων.

Situationship. «Σχέση χωρίς όνομα». Δεν υπάρχει σαφής δέσμευση, αλλά υπάρχει συναισθηματική και συχνά σεξουαλική σύνδεση. Μπορεί να διαρκέσει μήνες ή και χρόνια χωρίς να γίνει επίσημη σχέση. Ασαφής προσδοκία, που μπορεί να προκαλέσει σύγχυση ή απογοήτευση. Μερικές φορές ο ένας θέλει κάτι σοβαρό, ο άλλος όχι.

Ghosting. Η ξαφνική διακοπή κάθε επικοινωνίας χωρίς εξήγηση. Συχνά εμφανίζεται στο αρχικό στάδιο γνωριμιών ή σε casual dating. Δημιουργεί ανασφάλεια και σύγχυση στον άλλο. Αντιμετωπίζεται δύσκολα γιατί δεν υπάρχει «κλείσιμο».

Benching. Κρατάς κάποιον «σε αναμονή» ενώ ταυτόχρονα βλέπεις άλλους ανθρώπους. Ουσιαστικά είσαι «στον πάγκο» (bench) και δεν δεσμεύεσαι πλήρως. Προκαλεί συναισθηματική ανασφάλεια. Είναι μια μορφή ελαφριάς εκμετάλλευσης χωρίς πρόθεση σοβαρής δέσμευσης.

Love Bombing. Ενθουσιασμός και υπερβολική προσοχή στην αρχή μιας σχέσης. Στόχος να σε «κερδίσουν» γρήγορα συναισθηματικά. Συχνά χρησιμοποιείται για να ελέγξει ή να χειραγωγήσει. Στη συνέχεια μπορεί να ακολουθήσει απότομη ψυχρότητα ή απομάκρυνση. 

Οι νέοι όροι εμφανίστηκαν μετά το 2010. Η «έκρηξη» αυτού του λεξιλογίου δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με τρεις μεγάλες αλλαγές της σύγχρονης εποχής. 
Με την εξάπλωση των smartphones, η επικοινωνία έγινε σχεδόν συνεχής. Οι άνθρωποι μπορούν να γνωρίζονται, να μιλούν και να απομακρύνονται ψηφιακά, κάτι που έκανε ευκολότερες συμπεριφορές όπως η ξαφνική διακοπή επικοινωνίας.

Οι πλατφόρμες γνωριμιών έφεραν μια πρωτοφανή ποσότητα επιλογών. Για πρώτη φορά στην ιστορία, κάποιος μπορεί να δει εκατοντάδες πιθανούς συντρόφους μέσα σε λίγα λεπτά. Αυτό δημιούργησε το λεγόμενο «παράδοξο της επιλογής»: όσο περισσότερες επιλογές υπάρχουν, τόσο δυσκολότερο γίνεται να δεσμευτεί κανείς.

Η καθημερινή ζωή έγινε πιο δημόσια. Οι άνθρωποι μπορούν να παρακολουθούν ο ένας τον άλλον χωρίς να επικοινωνούν άμεσα, κάτι που δημιούργησε νέες μορφές κοινωνικής αλληλεπίδρασης.

Οι κοινωνιολόγοι επισημαίνουν ότι οι αλλαγές στις προσωπικές σχέσεις συχνά προαναγγέλλουν ευρύτερες κοινωνικές μεταβολές. Οι σχέσεις αγγίζουν θεμελιώδη ζητήματα όπως: εμπιστοσύνη, ελευθερία, εξουσία, ταυτότητα, δέσμευση.

Όταν αλλάζουν αυτές οι αξίες σε μια κοινωνία, οι αλλαγές εμφανίζονται πρώτα στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους.

Αυτό που θεωρούμε σήμερα «φυσικό» στις σχέσεις είναι στην πραγματικότητα ιστορικά σχετικά πρόσφατο.
Πριν από τον 18ο αιώνα, οι περισσότεροι γάμοι βασίζονταν κυρίως σε πρακτικούς λόγους: οικονομία, κοινωνικές συμμαχίες, οικογενειακές συμφωνίες.

Τον 18ο και 19ο αιώνα, εμφανίζεται η ιδέα του ρομαντικού έρωτα. Ο γάμος αρχίζει να συνδέεται με την αγάπη και την προσωπική επιλογή.

Τον 20ο αιώνα, καθιερώνεται το μοντέλο, έρωτας, γάμος, οικογένεια και κοινή ζωή.

Τον 21ο αιώνα, οι σχέσεις συνδέονται όλο και περισσότερο με την προσωπική ανάπτυξη και την ελεύθερη επιλογή των ανθρώπων.

Η σημερινή κοινωνία χαρακτηρίζεται από μια ιδιαίτερη αντίφαση. Οι άνθρωποι επιθυμούν ταυτόχρονα, βαθιά συναισθηματική σύνδεση και μεγάλη προσωπική ελευθερία. Αυτές οι δύο επιθυμίες δεν είναι πάντα εύκολο να συνυπάρξουν. Αυτό οδηγεί σε πιο ευέλικτες αλλά και πιο εύθραυστες σχέσεις.

Ζούμε μια περίοδο μετάβασης. Η αίσθηση ότι «ο κόσμος αλλάζει χωρίς πυξίδα» δεν είναι μοναδική στην ιστορία. Σε περιόδους μεγάλων τεχνολογικών και κοινωνικών αλλαγών οι κοινωνίες συχνά περνούν φάσεις αβεβαιότητας πριν δημιουργήσουν νέες σταθερές.

Η ψηφιακή εποχή αλλάζει ταυτόχρονα, την επικοινωνία, την εργασία, την κοινωνική ζωή, την οικογένεια, τις ερωτικές σχέσεις.

Οι νέοι όροι που εμφανίζονται σήμερα ίσως δεν είναι παρά μικρά γλωσσικά σημάδια μιας ευρύτερης πολιτισμικής μετάβασης.

Παρότι οι λέξεις είναι καινούριες, η ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση παραμένει η ίδια. Οι άνθρωποι πάντα αναζητούσαν αγάπη, οικειότητα και κατανόηση. Αυτό που αλλάζει είναι το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εκφράζονται αυτές οι ανάγκες.

Ίσως λοιπόν η σημερινή εποχή να μην είναι απλώς μια περίοδος σύγχυσης, αλλά μια φάση αναζήτησης νέων τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι θα συνδυάσουν την αγάπη, την ελευθερία και τη συντροφικότητα στον κόσμο του 21ου αιώνα. 

Εγκέφαλος και Μουσική

 Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ίσως το πιο σύνθετο όργανο που έχει αναδυθεί μέσα στην εξελικτική ιστορία. Δεν είναι απλώς ένα βιολογικό σύστημα επεξεργασίας πληροφοριών· είναι ο τόπος όπου η ύλη μετασχηματίζεται σε εμπειρία, όπου τα ηλεκτροχημικά σήματα αποκτούν τη μορφή μνήμης, εικόνας, συναισθήματος και ήχου. Η σύγχρονη μουσική και η ηλεκτροακουστική, αποτελούν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πεδία όπου μπορούμε να παρατηρήσουμε τη δημιουργική δυναμική του εγκεφάλου.

Ο νευρολόγος Oliver Sacks παρατηρούσε ότι η μουσική ενεργοποιεί σχεδόν ολόκληρο τον εγκέφαλο. Στο έργο του Musicophilia: Tales of Music and the Brain (Μουσικοφιλία, ιστορίες για τη μουσική και τον εγκέφαλο), περιγράφει περιπτώσεις ανθρώπων των οποίων η σχέση με τον ήχο αποκαλύπτει βαθύτερες πτυχές της νευρωνικής λειτουργίας. Ασθενείς με αμνησία που θυμούνται τραγούδια, άτομα με νευρολογικές βλάβες που διατηρούν τη μουσική τους ικανότητα, ακόμη και ανθρώπους που βιώνουν ακούσιες μουσικές ψευδαισθήσεις. Η μουσική, για τον Sacks, δεν είναι ένα απλό πολιτισμικό φαινόμενο· είναι μια θεμελιώδης διάσταση της ανθρώπινης νευρολογίας.

Ανάλογες ιδέες συναντά κανείς στο έργο του V. S. Ramachandran, ο οποίος αντιμετωπίζει τη μουσική και την τέχνη ως έναν τρόπο αποκάλυψης των μηχανισμών του εγκεφάλου. Στο βιβλίο του The Tell-Tale Brain, προτείνει ότι, η αισθητική εμπειρία βασίζεται σε βαθιά ριζωμένες νευρωνικές αρχές, όπως η αναζήτηση προτύπων, η ενίσχυση της αντίθεσης και η προσδοκία. Η μουσική, ιδιαίτερα όταν παίζει με τις δομές της επανάληψης και της έκπληξης, λειτουργεί σαν ένα είδος «πειράματος» πάνω στον εγκέφαλο, προκαλεί τις προβλεπτικές του λειτουργίες και τις ανταμείβει ή τις διαψεύδει.

Η ιδέα ότι η τέχνη και ο εγκέφαλος βρίσκονται σε έναν δημιουργικό διάλογο, έχει αναπτυχθεί συστηματικά από τον νευροβιολόγο Semir Zeki, έναν από τους ιδρυτές της νευροαισθητικής. Στο έργο του Inner Vision - An Exploration of Art and the Brain (Εσωτερική όραση, μια εξερεύνηση της τέχνης και του εγκεφάλου), υποστηρίζει ότι οι καλλιτέχνες, όπως και οι επιστήμονες, διερευνούν τις αρχές με τις οποίες ο εγκέφαλος οργανώνει την πραγματικότητα. Η μουσική και η τέχνη, δεν είναι απλώς έκφραση, είναι μια μορφή γνώσης. Μέσα από τη μουσική, ο εγκέφαλος εξερευνά τις δυνατότητές του να οργανώνει τον χρόνο, να προβλέπει και να δημιουργεί μορφές.

Από αυτή την οπτική, η ιστορία της μουσικής μπορεί να ιδωθεί ως μια ιστορία επέκτασης της ακουστικής συνείδησης. Οι μεγάλοι πειραματισμοί του εικοστού αιώνα, από τον Arnold Schoenberg και τη ριζική αναδιάρθρωση της (α)τονικότητας μέχρι τις ηχητικές αρχιτεκτονικές του Ιάννης Ξενάκης, δεν ήταν απλώς αισθητικές επαναστάσεις. Ήταν τρόποι επαναπροσδιορισμού της ίδιας της ακουστικής αντίληψης.

Ιδιαίτερα ο Ξενάκης, ο οποίος συνδύαζε μαθηματικά, αρχιτεκτονική και μουσική, αντιμετώπιζε τον ήχο ως μαζικό φαινόμενο, ως ένα είδος ηχητικής ύλης που μπορεί να οργανωθεί μέσω πιθανοτήτων και στοχαστικών διαδικασιών. Η μουσική του συχνά μοιάζει περισσότερο με φυσικό φαινόμενο παρά με παραδοσιακή σύνθεση· ένα σύννεφο από ηχητικές κινήσεις που ο εγκέφαλος προσπαθεί να συλλάβει και να οργανώσει.

Παράλληλα, οι ηλεκτρονικές και ηλεκτροακουστικές εξερευνήσεις του Karlheinz Stockhausen και του Pierre Schaeffer άνοιξαν ένα εντελώς νέο πεδίο ακρόασης. Με τη musique concrète, ο Schaeffer αποσύνδεσε τον ήχο από την πηγή του, δημιουργώντας αυτό που ονόμασε «ακουσματική» εμπειρία· ακούμε τον ήχο χωρίς να βλέπουμε την αιτία του. Ο εγκέφαλος, σε αυτή την περίπτωση, καλείται να επαναπροσδιορίσει την ίδια τη σχέση μεταξύ αντίληψης και πραγματικότητας.

Στην πορεία αυτής της ριζικής μετατόπισης της μουσικής σκέψης εντάσσονται και άλλοι σημαντικοί δημιουργοί της μεταπολεμικής πρωτοπορίας. Ο Luciano Berio, διερεύνησε δημιουργικά τη σχέση της ανθρώπινης φωνής με την ηλεκτρονική επεξεργασία του ήχου, ο François-Bernard Mâche, ανέπτυξε μια μορφολογική προσέγγιση της μουσικής εμπνευσμένη από δομές και πρότυπα της φύσης και ο Jonathan Harvey, που συνέδεσε την ηλεκτροακουστική σύνθεση με τη φασματική ανάλυση του ήχου και μια βαθύτερη πνευματική διάσταση της ακουστικής εμπειρίας.

Η ηλεκτροακουστική μουσική συνεχίζει αυτή την εξερεύνηση στο πεδίο των σύγχρονων τεχνολογιών και της ψηφιακής επεξεργασίας του ήχου. Οι νέες δυνατότητες επιτρέπουν τη δημιουργία ηχητικών κόσμων που δεν υπήρχαν ποτέ πριν· μικροδομές φάσματος, σύνθετες μεταμορφώσεις ηχοχρωμάτων και χωρικές κινήσεις του ήχου μέσα στον ηχητικό χώρο.

Η ανάπτυξη της μουσικής έρευνας σε κέντρα όπως το IRCAM στο Παρίσι συνέβαλε καθοριστικά σε αυτή τη νέα φάση, όπου η επιστήμη του ήχου, η τεχνολογία και η μουσική δημιουργία συναντώνται. Σε αυτό το πλαίσιο διακρίνεται και το έργο του Philippe Manoury, πρωτοπόρου της διαδραστικής ηλεκτρονικής μουσικής, όπου τα ηλεκτρονικά συστήματα ανταποκρίνονται σε πραγματικό χρόνο στη δράση των εκτελεστών.

Η σύγχρονη ηλεκτροακουστική σκέψη δίνει ιδιαίτερη έμφαση και στη χωρικοποίηση του ήχου, στην αντίληψη δηλαδή της κίνησης, της απόστασης και της κατεύθυνσης μέσα στον ηχητικό χώρο. Η διαδικασία αυτή ενεργοποιεί σύνθετους μηχανισμούς του ακουστικού φλοιού και των νευρωνικών δικτύων που επεξεργάζονται τον χώρο, επιτρέποντας στον εγκέφαλο να «χαρτογραφεί» τον ήχο ως δυναμική εμπειρία μέσα στο περιβάλλον. Έτσι, ο ακροατής δεν παρακολουθεί πλέον απλώς μια μελωδική εξέλιξη· εισέρχεται σε ένα πολυδιάστατο ηχητικό περιβάλλον, ένα πραγματικό ηχητικό οικοσύστημα, όπου ο ήχος γίνεται χώρος, κίνηση και εμπειρία. 

Εδώ ο εγκέφαλος αποκαλύπτει την εντυπωσιακή του πλαστικότητα. Νευροεπιστήμονες όπως ο Aniruddh D. Patel έχουν δείξει ότι η μουσική εμπλέκει μηχανισμούς πρόβλεψης, συγχρονισμού και μνήμης που σχετίζονται με θεμελιώδεις λειτουργίες της αντίληψης. Ο εγκέφαλος δεν ακούει παθητικά· προσπαθεί συνεχώς να προβλέψει την επόμενη ηχητική εξέλιξη.

Ίσως γι’ αυτό η σύγχρονη μουσική, όσο απαιτητική κι αν φαίνεται, έχει μια ιδιαίτερη γνωστική αξία. Εκθέτει τον ακροατή σε μορφές που δεν είναι άμεσα οικείες και έτσι ενεργοποιεί τις βαθύτερες διαδικασίες οργάνωσης της εμπειρίας. Ο εγκέφαλος αναζητά μοτίβα, δημιουργεί υποθέσεις, αποτυγχάνει, επαναπροσδιορίζει.

Με αυτόν τον τρόπο, η μουσική γίνεται κάτι περισσότερο από τέχνη. Γίνεται μια μορφή εξερεύνησης της ίδιας της συνείδησης. Ο εγκέφαλος, ακούγοντας μουσική, ακούει κατά κάποιον τρόπο τον εαυτό του, τις προσδοκίες του, τις μνήμες του, την ικανότητά του να μετατρέπει τον χρόνο σε μορφή.

Ίσως τελικά η σχέση ανάμεσα στον εγκέφαλο και τη μουσική να είναι βαθύτερη απ’ όσο φανταζόμαστε. Η μουσική δεν είναι μόνο προϊόν του εγκεφάλου. Είναι και ένας από τους τρόπους με τους οποίους ο εγκέφαλος ανακαλύπτει τις ίδιες του τις δυνατότητες. 

‘’Συνάντηση’’

Πρώτα έρχεται το βλέμμα. Δεν προειδοποιεί. Δεν ζητά άδεια. Στέκεται για λίγο παραπάνω απ’ όσο «πρέπει» και κάτι μέσα σου μετακινείται. Ένα χαμόγελο που γεννιέται αυθόρμητα. Ένα βλέμμα που δεν αποστρέφεται. Ένας παλμός που δυναμώνει. Η έλξη είναι το σώμα που αναγνωρίζει πριν προλάβει να σκεφτεί. Είναι το άγγιγμα που αφήνει ίχνος, η παρουσία που γεμίζει τον χώρο χωρίς προσπάθεια. 

Μετά έρχονται οι λέξεις. Και κυλούν χωρίς κόπο, σαν να είχαν συναντηθεί ξανά. Η συζήτηση δεν βαραίνει, δεν κολλάει· απλώνεται. Γελάτε στο ίδιο σημείο. Σιωπάτε στο ίδιο βάθος. Η χημεία είναι ο νους που βρίσκει συνοδοιπόρο. Οι λέξεις δεν ψάχνουν δρόμο· τον ξέρουν. Τα γέλια σμίγουν στον ίδιο χρόνο. Οι σκέψεις ακουμπούν η μία την άλλη και συνεχίζουν μαζί. Είναι οι ιδέες που πλέκονται μεταξύ τους, οι σκέψεις που συναντιούνται πριν ολοκληρωθούν. Ένας αόρατος ρυθμός που συγχρονίζει δύο διαφορετικούς κόσμους. Είναι ο νους που χαμογελά γιατί βρήκε καθρέφτη. 

Και κάποτε, χωρίς τυμπανοκρουσίες, έρχεται η σύνδεση, έρχεται εκείνο το σπάνιο. Δεν κάνει θόρυβο. Δεν χρειάζεται εντυπωσιασμούς. Είναι η ηρεμία μέσα στην παρουσία του άλλου. Η αλήθεια χωρίς φόβο. Η ευαλωτότητα χωρίς άμυνες. Η σύνδεση είναι η ψυχή που αναγνωρίζει. Είναι το «είμαι εδώ» και το «σε καταλαβαίνω» χωρίς εξηγήσεις. Είναι η αίσθηση ότι δεν χρειάζεται να προσποιηθείς τίποτα. Είναι γη. Σταθερή. Βαθιά. Σιωπηλή. Είναι η σιωπή που δεν βαραίνει. Η απόσταση που δεν μικραίνει αυτό που νιώθετε. Το βλέμμα που λέει «μπορείς να μείνεις όπως είσαι». Είναι η ψυχή που αναγνωρίζει ΄΄σπίτι΄΄ σε έναν άλλον άνθρωπο.

Η έλξη είναι στιγμιαία λάμψη. Mπορεί να ξεθωριάσει με τον χρόνο.

Η χημεία μπορεί να μεταμορφωθεί ή να χαθεί μέσα στις συνθήκες.

Η σύνδεση όμως, είναι ρίζα, δεν διαγράφεται. Μένει σαν αποτύπωμα. Σαν ήχος που συνεχίζει να αντηχεί ακόμη κι όταν όλα ησυχάζουν. 

Κι όταν, σπάνια, συναντηθούν και τα τρία, όταν το σώμα θέλει, ο νους συνομιλεί και η ψυχή αναπαύεται, τότε δεν πρόκειται απλώς για μια όμορφη ιστορία.

Πρόκειται για εκείνη τη συνάντηση που δεν κυνηγάς. Απλώς τη ζεις. Και τη γνωρίζεις αμέσως. Και όταν τύχει η σπίθα να γίνει ποτάμι και το ποτάμι να βρει γη να σταθεί, τότε δεν μιλάμε για σύμπτωση.

Μιλάμε για ''συνάντηση''. 

Η Ηθική Αντίσταση σε έναν Κόσμο Χειραγώγησης

Σκέψεις για την ευθύνη του ανθρώπου σε έναν κόσμο κρίσης, πολέμων και ηθικών διλημμάτων 

Ζούμε σε μια εποχή όπου η ανθρωπότητα μοιάζει να στέκεται σε ένα σκοτεινό σταυροδρόμι. Οι πόλεμοι πληγώνουν τη γη, η βία και η εκμετάλλευση πολλαπλασιάζονται και η ανθρώπινη ζωή συχνά υποτιμάται μπροστά στο κέρδος και την εξουσία. Η πληροφορία διογκώνεται καθημερινά, αλλά η σοφία λιγοστεύει. Και όσο οι γνώσεις πολλαπλασιάζονται, τόσο συχνότερα η κατανόηση απομακρύνεται. Η εκπαίδευση, αντί να αποτελεί πεδίο αφύπνισης και ελευθερίας, μετατρέπεται συχνά σε μηχανισμό προσαρμογής και συμμόρφωσης. Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα γεννιέται η αίσθηση ότι αόρατες δυνάμεις σπρώχνουν τον κόσμο προς μια επικίνδυνη εκτροπή.

Ιδιαίτερα δραματική έκφραση αυτής της πραγματικότητας αποτελεί η συνεχιζόμενη πολεμική σύρραξη στη Μέση Ανατολή. Εκεί η ανθρώπινη τραγωδία αποκαλύπτεται με τον πιο ωμό τρόπο· ζωές χάνονται, άνθρωποι τραυματίζονται ή ξεριζώνονται από τον τόπο τους, οικογένειες διαλύονται μέσα σε ένα κλίμα φόβου και αβεβαιότητας. Πόλεις μετατρέπονται σε ερείπια, σχολεία και νοσοκομεία σιωπούν κάτω από τα σημάδια της καταστροφής, ενώ το φυσικό περιβάλλον και οι υποδομές υφίστανται βαθιές πληγές που θα χρειαστούν χρόνια για να επουλωθούν. Η οικονομική ζωή παραλύει, η φτώχεια διευρύνεται και η ανασφάλεια διαχέεται πολύ πέρα από τα γεωγραφικά όρια της σύγκρουσης. Ο πόλεμος δεν αφήνει πίσω του μόνο υλικά ερείπια· αφήνει και τραύματα στη συλλογική μνήμη των λαών, τραύματα που συχνά βαραίνουν το μέλλον ολόκληρων γενεών.

Ίσως όμως αυτές οι δυνάμεις να μην είναι παρά οι αθέατες όψεις του ίδιου του ανθρώπου: η απληστία, ο φόβος, η δίψα για κυριαρχία, η άρνηση της ευθύνης. Ο Νίκος Καζαντζάκης, στον «Ανήφορο», περιγράφει τον διαρκή αγώνα του ανθρώπου να υπερβεί τη βαρύτητα της ύλης και των παθών του. Ο ανήφορος δεν είναι μόνο ιστορικός· είναι υπαρξιακός. Κάθε εποχή έχει το σκοτάδι της και κάθε άνθρωπος το μερίδιό του σε αυτή τη μάχη.

Η ιστορία της φιλοσοφίας επιβεβαιώνει αυτή τη διττότητα. Ο Fyodor Dostoevsky αποκάλυψε ότι το κακό δεν είναι απλώς κοινωνική παθολογία, αλλά εσωτερική δυνατότητα. Στους ήρωές του η ελευθερία είναι ταυτόχρονα ευλογία και βάρος· ο άνθρωπος μπορεί να γίνει άγγελος ή τύραννος. Η Hannah Arendt, παρατηρώντας τις φρίκες του 20ού αιώνα, μίλησε για την «κοινοτοπία του κακού»: όχι δαιμονικές μορφές, αλλά συνηθισμένοι άνθρωποι που παραιτήθηκαν από τη σκέψη και την ηθική κρίση. Η παραίτηση γίνεται τότε το πιο ύπουλο όπλο του σκότους.

Στον σύγχρονο κόσμο της μαζικής κουλτούρας και της καταναλωτικής υπερβολής, ο Erich Fromm διέγνωσε την αποξένωση. Ο άνθρωπος μετατρέπεται σε πράγμα ανάμεσα σε πράγματα. Αντί να «είναι», επιδιώκει να «έχει». Και όταν η αξία του ανθρώπου μετριέται με όρους αγοράς, η εκμετάλλευση παύει να σοκάρει· μετατρέπεται σε κανονικότητα.

Από άλλη οπτική, ο George Orwell προειδοποίησε για τη διαστρέβλωση της γλώσσας και της αλήθειας. Όταν οι λέξεις χάνουν το νόημά τους, περιορίζεται και η σκέψη. Και όταν περιορίζεται η σκέψη, η ελευθερία συρρικνώνεται χωρίς να γίνεται άμεσα αντιληπτό. Η χειραγώγηση δεν επιβάλλεται πάντοτε με βία· συχνά εγκαθίσταται αθόρυβα, μέσα από τη συνήθεια. Και τότε γίνεται ακόμη πιο επικίνδυνη, γιατί παύει να αναγνωρίζεται.

Ωστόσο, η φιλοσοφική παράδοση δεν αποτελεί μόνο διαπίστωση παρακμής, είναι και κάλεσμα ανάτασης. Ο Henri Bergson οραματίστηκε την ανθρωπότητα ως έναν ενιαίο οργανισμό, όπου η ηθική πρόοδος προϋποθέτει άνοιγμα προς τον άλλον. Καμία κοινωνία δεν σώζεται μόνη της. Η μοίρα του ενός είναι δεμένη με τη μοίρα του συνόλου. Σε μια εποχή παγκόσμιας αλληλεξάρτησης, η αδιαφορία γίνεται τελικά αυτοκαταστροφική.

Αν λοιπόν αναρωτηθούμε τι μπορούμε να κάνουμε, η απάντηση δεν βρίσκεται σε μια εύκολη πολιτική συνταγή. Βρίσκεται σε μια εσωτερική επιστράτευση. Να αναγνωρίσουμε τις φωτεινές δυνάμεις μέσα μας. Γιατί χωρίς αυτή τη συνείδηση, καμία κοινωνία δεν μπορεί να αλλάξει πραγματικά. Να αρνηθούμε την παθητικότητα. Να υπερασπιστούμε την παιδεία όχι ως απλή τεχνική κατάρτιση, αλλά ως καλλιέργεια ελεύθερων ανθρώπων. Να επιμείνουμε στον διάλογο αντί στον φανατισμό.

Ο ανήφορος του ανθρώπου δεν τελειώνει. Ίσως να μην τελειώσει ποτέ. Όμως η ίδια η προσπάθεια προς τα πάνω είναι η δικαίωση της ύπαρξης. Το σκοτάδι δεν διαλύεται με κραυγές, αλλά με πράξεις φωτός, μικρές, καθημερινές, επίμονες.

Και ίσως τότε ο άνθρωπος να θυμηθεί ότι ο δρόμος του δεν είναι η πτώση αλλά ο ανήφορος και ότι κάθε βήμα προς το φως είναι μια μικρή νίκη απέναντι στο σκοτάδι. 

Publication of seven of my works by Donemus Publishing (3/2026)

Musicentry.gr - Donemus Publishing

-Palintropon Opus 129 for ensemble (2022) 
-Diastasis Opus 83, for chamber orchestra (2006) 
-Intermezzo Opus 64, for piano (2000)
-Makron Opus 100, for flute (2012)
-Monologue Opus 44, for clarinet in Bb (1994) 

-Stochasmos Opus 38, for flute (1992)
-Nomos Opus 40, for string quartet (1990)

March 2026 

«Παράλογο» και Υπαρξισμός

 Ο όρος «Παράλογο» (Absurd) στη φιλοσοφία και το θέατρο του 20ού αιώνα περιγράφει τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη ανάγκη για νόημα, τάξη και εξήγηση και στην αδιαφορία ή σιωπή του σύμπαντος.

Ο Αλμπέρ Καμύ είναι ο βασικός θεωρητικός του Παράλογου. Στο έργο του Ο Μύθος του Σίσυφου (1942) γράφει ότι το Παράλογο γεννιέται όταν ο άνθρωπος ζητά νόημα και το σύμπαν δεν απαντά.

Για τον Καμύ το Παράλογο δεν ξεπερνιέται. Η αυτοκτονία δεν είναι λύση. Η απάντηση είναι η «εξέγερση». Να ζεις συνειδητά μέσα στην έλλειψη νοήματος.

Η εικόνα του Σίσυφου που σπρώχνει αιώνια τον βράχο είναι σύμβολο του ανθρώπου που συνεχίζει παρ’ όλα αυτά.

Το Θέατρο του Παράλογου. Όρος που καθιερώθηκε από τον κριτικό Μάρτιν Έσλιν. Τα χαρακτηριστικά του είναι η Κυκλική ή ανύπαρκτη πλοκή, ο αποσπασματικός λόγος, η επανάληψη, η αίσθηση κενού και ματαιότητας και οι καταστάσεις χωρίς «λογική» εξέλιξη.

Κύριοι εκπρόσωποι είναι οι, Ευγένιος Ιονέσκο, Σάμιουελ Μπέκετ, Ζαν Ζενέ και Άρθουρ Αντάμοβ.

Στο έργο Περιμένοντας τον Γκοντό του Μπέκετ, δύο πρόσωπα περιμένουν κάποιον που δεν έρχεται ποτέ. Η αναμονή γίνεται η ίδια η ύπαρξη.

Ο Υπαρξισμός είναι φιλοσοφικό ρεύμα που αναπτύχθηκε κυρίως στη Γαλλία τον 20ό αιώνα. Οι βασικές του ιδέες: Ο άνθρωπος προηγείται της ουσίας του («η ύπαρξη προηγείται της ουσίας»). Ελευθερία και ευθύνη. Άγχος. Αυθεντικότητα. Απουσία προκαθορισμένου νοήματος.
Κύριοι στοχαστές οι, Ζαν-Πολ Σαρτρ, Σιμόν ντε Μποβουάρ, Μάρτιν Χάιντεγκερ και Σέρεν Κίρκεγκωρ.

Σχέση και κοινά σημεία Παράλογου και Υπαρξισμού. Και τα δύο ξεκινούν από την απουσία αντικειμενικού νοήματος. Και τα δύο ασχολούνται με το άγχος, τη μοναξιά, τη θνητότητα. Και τα δύο γεννιούνται μετά τους Παγκόσμιους Πολέμους, μέσα σε υπαρξιακή κρίση της Ευρώπης.
Ο Υπαρξισμός λέει: Δεν υπάρχει έτοιμο νόημα, αλλά μπορείς να το δημιουργήσεις μέσω των επιλογών σου.
Το Παράλογο (Καμύ) λέει: Η σύγκρουση με το νόημα δεν λύνεται. Δεν δημιουργούμε «τελικό» νόημα· ζούμε με την ένταση.

Ο Καμύ δεν δεχόταν τον χαρακτηρισμό «υπαρξιστής». Ήθελε να διαφοροποιηθεί από τον Σαρτρ, γιατί θεωρούσε ότι ο υπαρξισμός τελικά «υποκαθιστά» το χαμένο νόημα με μια φιλοσοφική κατασκευή.

Αλμπέρ Καμύ - Ζαν-Πολ Σαρτρ. Και οι δύο έζησαν τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη ναζιστική κατοχή της Γαλλίας. Το ερώτημα που τους απασχολεί: πώς ζει ο άνθρωπος σε έναν κόσμο χωρίς Θεό και χωρίς βεβαιότητες; 
Στο έργο ο Μύθος του Σίσυφου ο Καμύ, διατυπώνει τη θεωρία του Παράλογου. Το Παράλογο γεννιέται από τη σύγκρουση της ανθρώπινης ανάγκης για νόημα και της «σιωπής» του κόσμου. Δεν υπάρχει τελικό νόημα. Δεν το κατασκευάζουμε τεχνητά. Ζούμε με επίγνωση της σύγκρουσης. Η απάντηση είναι η «εξέγερση».

Ο Καμύ απορρίπτει κάθε «μεταφυσικό άλμα» (θρησκεία ή φιλοσοφικό σύστημα που δίνει λύση).

Ο Σαρτρ στο έργο του, «Το Είναι και το Μηδέν» και στη διάλεξη «Ο Υπαρξισμός είναι ένας Ανθρωπισμός» υποστηρίζει: «Η ύπαρξη προηγείται της ουσίας». Δεν υπάρχει προκαθορισμένη ανθρώπινη φύση. Ο άνθρωπος δημιουργεί το νόημα μέσω των επιλογών του. Η ελευθερία είναι απόλυτη και βαριά ευθύνη.

Ο Σαρτρ βλέπει τον άνθρωπο ως ριζικά ελεύθερο.

Ο Καμύ είναι πιο «τραγικός». Η ελευθερία είναι να αντέχεις χωρίς αυταπάτες.

Πολιτική και ηθική. Εδώ έρχεται η μεγάλη ρήξη τους.

Ο Καμύ, στο Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος, κριτικάρει τις επαναστατικές ιδεολογίες που δικαιολογούν τη βία.

Ο Σαρτρ, αντίθετα, είχε πιο έντονη πολιτική στράτευση (μαρξισμός, επαναστατικά κινήματα). Η διαφωνία τους οδήγησε σε δημόσια ρήξη το 1952.

-Σαρτρ - Η ελευθερία είναι δημιουργική.

-Καμύ - Η ελευθερία είναι αντίσταση μέσα στην τραγικότητα. Ο Καμύ δεν δεχόταν τον χαρακτηρισμό «υπαρξιστής», παρότι συγγενεύει θεματικά. 

Η έννοια του Παράλογου στον Αλμπέρ Καμύ και η υπαρξιστική ελευθερία στον Ζαν- Πολ Σαρτρ. Συγκλίσεις και αποκλίσεις

Η υπαρξιακή κρίση του 20ού αιώνα, ιδίως μετά τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο, ανέδειξε στοχαστές που επιχείρησαν να επαναπροσδιορίσουν τη θέση του ανθρώπου σε έναν κόσμο χωρίς μεταφυσικά θεμέλια. Ο Αλμπέρ Καμύ και ο Ζαν-Πολ Σαρτρ, αν και συχνά εντάσσονται στο ίδιο πνευματικό ρεύμα, διαμορφώνουν δύο διακριτές απαντήσεις στο πρόβλημα της έλλειψης νοήματος. Ο πρώτος θεμελιώνει τη φιλοσοφία του στο Παράλογο, ενώ ο δεύτερος αναπτύσσει μια οντολογία της ριζικής ελευθερίας.

Στο έργο Ο Μύθος του Σισύφου, ο Καμύ ορίζει το Παράλογο ως τη σύγκρουση μεταξύ της ανθρώπινης επιθυμίας για σαφήνεια και της «σιωπής του κόσμου». Το Παράλογο δεν είναι ιδιότητα του κόσμου ούτε του ανθρώπου καθαυτού· αναδύεται στη μεταξύ τους σχέση.

Ο Καμύ απορρίπτει τόσο τη θρησκευτική πίστη όσο και τα φιλοσοφικά συστήματα που επιχειρούν να υπερβούν το Παράλογο μέσω ενός «μεταφυσικού άλματος». Αντί της υπέρβασης, προτείνει την «εξέγερση» ως διαρκή στάση συνειδητής αντίστασης. Η ελευθερία εδώ συνίσταται στην αποδοχή της τραγικότητας χωρίς παραίτηση.

Στο μεταγενέστερο έργο του, Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος, η εξέγερση αποκτά και ηθικοπολιτική διάσταση. Ο άνθρωπος οφείλει να αντιστέκεται στην αδικία, αλλά χωρίς να δικαιολογεί την ολοκληρωτική βία στο όνομα μιας απόλυτης Ιστορίας.

Η φιλοσοφία του Σαρτρ (υπαρξιστική ελευθερία), θεμελιώνεται οντολογικά στο Το Είναι και το Μηδέν. Η βασική του θέση ότι «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας» σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν διαθέτει προκαθορισμένη φύση. Μέσω των επιλογών του, συγκροτεί την ταυτότητά του. Η ελευθερία δεν είναι απλώς ιδιότητα, αλλά η ίδια η δομή της ανθρώπινης ύπαρξης. Ωστόσο, αυτή η ελευθερία συνεπάγεται άγχος και ευθύνη, καθώς κάθε πράξη αποτελεί ταυτόχρονα επιλογή αξιών. Στη διάλεξη Ο Υπαρξισμός είναι ένας Ανθρωπισμός, ο Σαρτρ υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος είναι «καταδικασμένος να είναι ελεύθερος».
Σε αντίθεση με τον Καμύ, ο Σαρτρ θεωρεί ότι ο άνθρωπος μπορεί να δημιουργήσει νόημα και αξίες μέσω της πράξης.

Παρά τις κοινές αφετηρίες (αθεϊσμός, μεταπολεμική κρίση, έμφαση στην ανθρώπινη ευθύνη), οι δύο στοχαστές αποκλίνουν θεμελιωδώς.
Καμύ: Το Παράλογο παραμένει άλυτο. Σαρτρ: Το νόημα συγκροτείται μέσω της πράξης.
Καμύ: Η Ελευθερία ως στάση διαύγειας απέναντι στο παράλογο.  Σαρτρ: Η Ελευθερία ως οντολογική συνθήκη.
Καμύ: Όρια στην επαναστατική βία. Σαρτρ: Έντονη πολιτική στράτευση.

Η μεταξύ τους ρήξη (1952) δεν ήταν απλώς προσωπική, αλλά αντανακλούσε δύο διαφορετικές αντιλήψεις περί ιστορικής ευθύνης.

Ο Καμύ διατυπώνει μια τραγική ανθρωπολογία της διαύγειας και της μέτριας εξέγερσης, ενώ ο Σαρτρ μια ριζική θεωρία δημιουργικής ελευθερίας. Εάν ο πρώτος υπερασπίζεται την ηθική του ορίου, ο δεύτερος αναδεικνύει την ευθύνη της δέσμευσης. Η φιλοσοφική τους συνάντηση και ρήξη συνιστά έναν από τους πιο γόνιμους διαλόγους της σύγχρονης σκέψης. 

 

Όρια εξουσίας και δημοκρατική κανονικότητα

 Το πρόσφατο περιστατικό σε δημόσιο νοσοκομείο, με αφορμή την επίσκεψη υπουργού για τα εγκαίνια (ημιτελούς;) έργου, δεν αποτελεί απλώς μια «ένταση της στιγμής». Αναδεικνύει ένα βαθύτερο πρόβλημα: τη σύγχυση ανάμεσα στη θεσμική αρμοδιότητα και την πολιτική ισχύ.

Η παρουσία ισχυρής αστυνομικής δύναμης σε χώρο δημόσιας υγείας, η λεκτική κλιμάκωση, αλλά κυρίως η δημόσια απαίτηση να συλληφθεί γιατρός, να του περαστούν χειροπέδες και να προσαχθεί ενώπιον του υπουργού, συνιστούν σοβαρή θεσμική υπέρβαση. Σε ένα κράτος δικαίου, η στέρηση της ελευθερίας δεν αποτελεί πολιτική εντολή· είναι αυστηρά ρυθμισμένη νομική διαδικασία. Η εκτελεστική εξουσία δεν λειτουργεί ως τιμωρητικός μηχανισμός έναντι της διαφωνίας.

Ακόμη πιο ανησυχητική υπήρξε η διαχείριση της πληροφορίας. Δηλώσεις περί επίθεσης και ύπαρξης αποδεικτικών βίντεο που τελικώς δεν εμφανίστηκαν, ενώ άλλα οπτικοακουστικά τεκμήρια ανέδειξαν διαφορετική εικόνα, εντείνουν την κρίση εμπιστοσύνης. Σε μια δημοκρατία, η πολιτική ευθύνη συνδέεται άρρηκτα με την ακρίβεια του δημόσιου λόγου.

Η επίκληση ότι «το μονοπώλιο στη βία το έχει το κράτος» παραπέμπει στη γνωστή διατύπωση του Max Weber. Όμως το μονοπώλιο αυτό είναι νόμιμο μόνο υπό αυστηρούς θεσμικούς περιορισμούς. Δεν αποτελεί ρητορικό εργαλείο επίδειξης ισχύος απέναντι σε εργαζόμενους που διαμαρτύρονται.

Στη σύγχρονη πολιτική θεωρία έχει επισημανθεί ότι οι δημοκρατίες δεν αποδυναμώνονται απαραίτητα μέσω θεαματικών ρήξεων, αλλά μέσω της σταδιακής μετατόπισης των ορίων. Ο David Runciman έχει μιλήσει για «αργές κρίσεις» των δημοκρατιών, ενώ η Wendy Brown έχει αναλύσει την κανονικοποίηση πρακτικών που αποδυναμώνουν τα δημοκρατικά αντανακλαστικά. Η φθορά δεν έρχεται απότομα· εδραιώνεται μέσα από την επανάληψη.

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι προσωπικό. Είναι θεσμικό. Κάθε φορά που μια υπέρβαση περνά χωρίς σαφή πολιτική ή θεσμική αποδοκιμασία, το όριο μετακινείται. Και όταν η κοινωνία συνηθίζει τη μετακίνηση αυτή, η δημοκρατική κανονικότητα αλλάζει - όχι με θόρυβο, αλλά με σιωπή.

Η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο από τις μεγάλες ρήξεις. Απειλείται και από τη σταδιακή εξοικείωση με την υπέρβαση.