Χρήστος Αναστασίου / Christos Anastassiou: «Παράλογο» και Υπαρξισμός

Ο όρος «Παράλογο» (Absurd) στη φιλοσοφία και το θέατρο του 20ού αιώνα περιγράφει τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη ανάγκη για νόημα, τάξη και εξήγηση και στην αδιαφορία ή σιωπή του σύμπαντος.

Ο Αλμπέρ Καμύ είναι ο βασικός θεωρητικός του Παράλογου. Στο έργο του Ο Μύθος του Σισύφου (1942) γράφει ότι το Παράλογο γεννιέται όταν ο άνθρωπος ζητά νόημα και το σύμπαν δεν απαντά.

Για τον Καμύ το Παράλογο δεν ξεπερνιέται. Η αυτοκτονία δεν είναι λύση. Η απάντηση είναι η «εξέγερση». Να ζεις συνειδητά μέσα στην έλλειψη νοήματος.

Η εικόνα του Σισύφου που σπρώχνει αιώνια τον βράχο είναι σύμβολο του ανθρώπου που συνεχίζει παρ’ όλα αυτά.

Το Θέατρο του Παράλογου. Όρος που καθιερώθηκε από τον κριτικό Μάρτιν Έσλιν.

Τα χαρακτηριστικά του είναι η Κυκλική ή ανύπαρκτη πλοκή, ο αποσπασματικός λόγος, η επανάληψη, η αίσθηση κενού και ματαιότητας και οι καταστάσεις χωρίς «λογική» εξέλιξη.

Κύριοι εκπρόσωποι είναι οι, Ευγένιος Ιονέσκο, Σάμιουελ Μπέκετ, Ζαν Ζενέ και Άρθουρ Αντάμοβ.

Στο έργο Περιμένοντας τον Γκοντό του Μπέκετ, δύο πρόσωπα περιμένουν κάποιον που δεν έρχεται ποτέ. Η αναμονή γίνεται η ίδια η ύπαρξη.

Ο Υπαρξισμός είναι φιλοσοφικό ρεύμα που αναπτύχθηκε κυρίως στη Γαλλία τον 20ό αιώνα. Οι βασικές του ιδέες: Ο άνθρωπος προηγείται της ουσίας του («η ύπαρξη προηγείται της ουσίας»). Ελευθερία και ευθύνη. Άγχος. Αυθεντικότητα. Απουσία προκαθορισμένου νοήματος.

Κύριοι στοχαστές οι, Ζαν-Πολ Σαρτρ, Σιμόν ντε Μποβουάρ, Μάρτιν Χάιντεγκερ και Σέρεν Κίρκεγκωρ.

Σχέση και κοινά σημεία Παράλογου και Υπαρξισμού. Και τα δύο ξεκινούν από την απουσία αντικειμενικού νοήματος. Και τα δύο ασχολούνται με το άγχος, τη μοναξιά, τη θνητότητα. Και τα δύο γεννιούνται μετά τους Παγκόσμιους Πολέμους, μέσα σε υπαρξιακή κρίση της Ευρώπης.

Διαφορές. Ο Υπαρξισμός λέει: Δεν υπάρχει έτοιμο νόημα, αλλά μπορείς να το δημιουργήσεις μέσω των επιλογών σου.

Το Παράλογο (Καμύ) λέει: Η σύγκρουση με το νόημα δεν λύνεται. Δεν δημιουργούμε «τελικό» νόημα· ζούμε με την ένταση.

Ο Καμύ δεν δεχόταν τον χαρακτηρισμό «υπαρξιστής». Ήθελε να διαφοροποιηθεί από τον Σαρτρ, γιατί θεωρούσε ότι ο υπαρξισμός τελικά «υποκαθιστά» το χαμένο νόημα με μια φιλοσοφική κατασκευή.

Αλμπέρ Καμύ - Ζαν-Πολ Σαρτρ. Συγκριτική ανάλυση και ιστορικό πλαίσιο. Και οι δύο έζησαν τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη ναζιστική κατοχή της Γαλλίας. Το ερώτημα που τους απασχολεί: Πώς ζει ο άνθρωπος σε έναν κόσμο χωρίς Θεό και χωρίς βεβαιότητες;

Το ζήτημα του νοήματος

Στο έργο ο Μύθος του Σίσυφου ο Καμύ, διατυπώνει τη θεωρία του Παράλογου. Το Παράλογο γεννιέται από τη σύγκρουση της ανθρώπινης ανάγκης για νόημα και της «σιωπής» του κόσμου. Δεν υπάρχει τελικό νόημα. Δεν το κατασκευάζουμε τεχνητά. Ζούμε με επίγνωση της σύγκρουσης. Η απάντηση είναι η «εξέγερση».

Ο Καμύ απορρίπτει κάθε «μεταφυσικό άλμα» (θρησκεία ή φιλοσοφικό σύστημα που δίνει λύση).

Σαρτρ. Στο έργο Το Είναι και το Μηδέν και στη διάλεξη Ο Υπαρξισμός είναι ένας Ανθρωπισμός. «Η ύπαρξη προηγείται της ουσίας». Δεν υπάρχει προκαθορισμένη ανθρώπινη φύση. Ο άνθρωπος δημιουργεί το νόημα μέσω των επιλογών του. Η ελευθερία είναι απόλυτη και βαριά ευθύνη.

Ο Σαρτρ βλέπει τον άνθρωπο ως ριζικά ελεύθερο.

Ο Καμύ είναι πιο «τραγικός». Η ελευθερία είναι να αντέχεις χωρίς αυταπάτες.

Πολιτική και ηθική. Εδώ έρχεται η μεγάλη ρήξη τους.

Ο Καμύ, στο Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος, κριτικάρει τις επαναστατικές ιδεολογίες που δικαιολογούν τη βία.

Ο Σαρτρ, αντίθετα, είχε πιο έντονη πολιτική στράτευση (μαρξισμός, επαναστατικά κινήματα). Η διαφωνία τους οδήγησε σε δημόσια ρήξη το 1952.

Σαρτρ - Η ελευθερία είναι δημιουργική.

Καμύ - Η ελευθερία είναι αντίσταση μέσα στην τραγικότητα.

Ο Καμύ δεν δεχόταν τον χαρακτηρισμό «υπαρξιστής», παρότι συγγενεύει θεματικά.

Η έννοια του Παράλογου στον Αλμπέρ Καμύ και η υπαρξιστική ελευθερία στον Ζαν- Πολ Σαρτρ. Συγκλίσεις και αποκλίσεις

Η υπαρξιακή κρίση του 20ού αιώνα, ιδίως μετά τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο, ανέδειξε στοχαστές που επιχείρησαν να επαναπροσδιορίσουν τη θέση του ανθρώπου σε έναν κόσμο χωρίς μεταφυσικά θεμέλια. Ο Αλμπέρ Καμύ και ο Ζαν-Πολ Σαρτρ, αν και συχνά εντάσσονται στο ίδιο πνευματικό ρεύμα, διαμορφώνουν δύο διακριτές απαντήσεις στο πρόβλημα της έλλειψης νοήματος. Ο πρώτος θεμελιώνει τη φιλοσοφία του στο Παράλογο, ενώ ο δεύτερος αναπτύσσει μια οντολογία της ριζικής ελευθερίας.

Συγκριτική διερεύνηση των δύο στοχαστών ως προς την έννοια του νοήματος, της ελευθερίας και της ηθικής ευθύνης.

Στο έργο Ο Μύθος του Σισύφου, ο Καμύ ορίζει το Παράλογο ως τη σύγκρουση μεταξύ της ανθρώπινης επιθυμίας για σαφήνεια και της «σιωπής του κόσμου». Το Παράλογο δεν είναι ιδιότητα του κόσμου ούτε του ανθρώπου καθαυτού· αναδύεται στη μεταξύ τους σχέση.

Ο Καμύ απορρίπτει τόσο τη θρησκευτική πίστη όσο και τα φιλοσοφικά συστήματα που επιχειρούν να υπερβούν το Παράλογο μέσω ενός «μεταφυσικού άλματος». Αντί της υπέρβασης, προτείνει την «εξέγερση» ως διαρκή στάση συνειδητής αντίστασης. Η ελευθερία εδώ συνίσταται στην αποδοχή της τραγικότητας χωρίς παραίτηση.

Στο μεταγενέστερο έργο του, Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος, η εξέγερση αποκτά και ηθικοπολιτική διάσταση. Ο άνθρωπος οφείλει να αντιστέκεται στην αδικία, αλλά χωρίς να δικαιολογεί την ολοκληρωτική βία στο όνομα μιας απόλυτης Ιστορίας.

Η φιλοσοφία του Σαρτρ (υπαρξιστική ελευθερία), θεμελιώνεται οντολογικά στο Το Είναι και το Μηδέν. Η βασική του θέση ότι «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας» σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν διαθέτει προκαθορισμένη φύση. Μέσω των επιλογών του, συγκροτεί την ταυτότητά του. Η ελευθερία δεν είναι απλώς ιδιότητα, αλλά η ίδια η δομή της ανθρώπινης ύπαρξης. Ωστόσο, αυτή η ελευθερία συνεπάγεται άγχος και ευθύνη, καθώς κάθε πράξη αποτελεί ταυτόχρονα επιλογή αξιών. Στη διάλεξη Ο Υπαρξισμός είναι ένας Ανθρωπισμός, ο Σαρτρ υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος είναι «καταδικασμένος να είναι ελεύθερος».

Σε αντίθεση με τον Καμύ, ο Σαρτρ θεωρεί ότι ο άνθρωπος μπορεί να δημιουργήσει νόημα και αξίες μέσω της πράξης.

Παρά τις κοινές αφετηρίες (αθεϊσμός, μεταπολεμική κρίση, έμφαση στην ανθρώπινη ευθύνη), οι δύο στοχαστές αποκλίνουν θεμελιωδώς.

Περί νοήματος

Καμύ: Το Παράλογο παραμένει άλυτο.

Σαρτρ: Το νόημα συγκροτείται μέσω της πράξης.

Περί ελευθερίας

Καμύ: Η Ελευθερία ως στάση διαύγειας απέναντι στο παράλογο. Σαρτρ: Η Ελευθερία ως οντολογική συνθήκη.

Περί ηθικής και πολιτικής

Καμύ: Όρια στην επαναστατική βία.

Σαρτρ: Έντονη πολιτική στράτευση.

Η μεταξύ τους ρήξη (1952) δεν ήταν απλώς προσωπική, αλλά αντανακλούσε δύο διαφορετικές αντιλήψεις περί ιστορικής ευθύνης.

Ο Καμύ διατυπώνει μια τραγική ανθρωπολογία της διαύγειας και της μέτριας εξέγερσης, ενώ ο Σαρτρ μια ριζική θεωρία δημιουργικής ελευθερίας. Εάν ο πρώτος υπερασπίζεται την ηθική του ορίου, ο δεύτερος αναδεικνύει την ευθύνη της δέσμευσης. Η φιλοσοφική τους συνάντηση και ρήξη συνιστά έναν από τους πιο γόνιμους διαλόγους της σύγχρονης σκέψης.

Αρχειοθήκη ιστολογίου

Σάββατο 28 Φεβρουαρίου 2026

«Παράλογο» και Υπαρξισμός

«Παράλογο» και Υπαρξισμός