Προς μια Μουσική της Αβεβαιότητας. Κβαντικό Παράλογο, Μετα-Έργο και Σύγχρονη Όπερα. Το κείμενο εξετάζει τη δυνατότητα μιας νέας οντολογίας της μουσικής δημιουργίας, βασισμένης στην έννοια της αβεβαιότητας όπως αυτή προκύπτει από την κβαντική μηχανική, τη μεταδομιστική φιλοσοφία και τις σύγχρονες τεχνολογίες. Προτείνεται η «Όπερα Αβεβαιότητας» ως υβριδικό καλλιτεχνικό πεδίο, όπου το μουσικό έργο παύει να είναι σταθερό αντικείμενο και μετασχηματίζεται σε δυναμικό σύστημα πιθανοτήτων.
Η δυτική μουσική παράδοση βασίστηκε ιστορικά στην έννοια του έργου ως σταθερής οντότητας (Goehr, 1992). Ωστόσο, η σύγχρονη καλλιτεχνική πρακτική αμφισβητεί αυτή τη σταθερότητα, προτείνοντας μορφές όπου η διαδικασία υπερισχύει του αποτελέσματος.
Το Κβαντικό Παράλογο ως Λειτουργικό Μοντέλο. Η κβαντική μηχανική εισάγει έννοιες όπως, υπέρθεση, αβεβαιότητα (Heisenberg*), κατάρρευση της κυματοσυνάρτησης. Οι έννοιες αυτές, όταν μεταφερθούν όχι μεταφορικά αλλά δομικά, προσφέρουν ένα νέο μοντέλο καλλιτεχνικής σκέψης (Karen Barad - 1956,- φυσικός, 2007).
Μεταδομισμός και Αβεβαιότητα Νοήματος. Στο έργο των Derrida και Deleuze, το νόημα δεν είναι ποτέ παρόν πλήρως αλλά διαρκώς αναβαλλόμενο. Η μουσική αβεβαιότητα ευθυγραμμίζεται με αυτή τη σκέψη, καθώς το έργο δεν ολοκληρώνεται ποτέ ως ερμηνευτικό σύνολο.
Από την Αλεατορική μουσική στη Ριζική Αβεβαιότητα. Αν και η αλεατορική μουσική (Cage, Boulez) εισήγαγε το τυχαίο, παρέμεινε συχνά εντός ελεγχόμενων πλαισίων. Η προτεινόμενη πρακτική υπερβαίνει το τυχαίο, εισάγοντας συστήματα που δεν μπορούν να προβλεφθούν ούτε από τον δημιουργό.
Η Όπερα Αβεβαιότητας ως Μετα-Είδος. Η όπερα ως σύνθεση μουσικής, σώματος, χώρου και τεχνολογίας, αποτελεί ιδανικό πεδίο για τη ριζική εφαρμογή της αβεβαιότητας. Η Όπερα Αβεβαιότητας δεν αφηγείται· συντελείται.
Σύμφωνα με την κβαντική θεωρία, ο παρατηρητής δεν είναι ουδέτερος. Αντίστοιχα, ο ακροατής στην Όπερα Αβεβαιότητας λειτουργεί ως καταλύτης, όχι ως δέκτης (Bishop Claire 1971, 2012).
Η Μουσική της Αβεβαιότητας δεν επιδιώκει την κατάργηση της μορφής, αλλά την αντικατάστασή της από πεδία δυνατοτήτων. Το έργο παύει να είναι αντικείμενο και γίνεται γεγονός.
Ο όρος Κβαντικό Παράλογο δεν είναι αυστηρά καθιερωμένος ως επίσημος επιστημονικός όρος, αλλά χρησιμοποιείται φιλοσοφικά, καλλιτεχνικά και θεωρητικά για να περιγράψει την αντίφαση ανάμεσα στη λογική της καθημερινής εμπειρίας και τη συμπεριφορά της πραγματικότητας στο κβαντικό επίπεδο.
Βασικές ιδέες που το συνθέτουν. Υπέρθεση. Ένα σύστημα μπορεί να βρίσκεται σε πολλαπλές καταστάσεις ταυτόχρονα.
Η πράξη της μέτρησης επηρεάζει το αποτέλεσμα.
Αιτιότητα που καταρρέει. Το αποτέλεσμα δεν ακολουθεί πάντα μια γραμμική, χρονική αιτία. Όλα αυτά φαίνονται παράλογα με βάση την κλασική λογική, αλλά είναι απολύτως συνεπή στο πλαίσιο της κβαντικής μηχανικής.
Σε φιλοσοφικό / καλλιτεχνικό επίπεδο, το Κβαντικό Παράλογο, αμφισβητεί την ενιαία πραγματικότητα. Εισάγει την ιδέα της πολλαπλότητας νοημάτων. Καταργεί το δίπολο αληθές / ψευδές. Συνδέεται με το παράλογο του Καμύ, τη μεταμοντέρνα σκέψη και την αποδόμηση. Στη μουσική και στις τέχνες, λειτουργεί ως «ένα πλαίσιο όπου το έργο δεν είναι ποτέ ένα, αλλά πολλά ταυτόχρονα.»
Νέες τεχνολογίες & ριζοσπαστικές χρήσεις τους στη μουσική. Δεν αναφέρομαι απλώς σε “νέα εργαλεία”, αλλά σε νέους τρόπους σύλληψης του μουσικού έργου, συχνά πριν ακόμα παγιωθούν ως πρακτικές.
•Κβαντικός Υπολογισμός ως Συνθετικό Υλικό (όχι απλώς αλγόριθμος). «Ο κβαντικός υπολογιστής δεν γράφει μουσική». Χρήση κβαντικών καταστάσεων (qubits**) ως μουσικές παραμέτρους. Ένα έργο υπάρχει σε υπέρθεση εκδοχών. Κάθε εκτέλεση είναι μη αναπαραγώγιμη.
Υλική Μουσική & Post-Digital Οργανολογία. Ήχος από Νανοδομές, Βιοϋλικά, Μαγνητικά πεδία, Κβαντικό θόρυβο, Αστάθεια υλικών. Όργανα που φθείρονται ηχητικά. Installations που εξαρτώνται από υγρασία, θερμοκρασία, ακτινοβολία. Μουσική που δεν “παίζεται”, αλλά συμβαίνει.
Χώρος ως Συνθέτης (Spatial & Topological Music). Ο χώρος δεν είναι σκηνή, αλλά ενεργό σύστημα. Πολυδιάστατος ήχος (Ambisonics 4ης-5ης τάξης). Μεταβλητή ακουστική αρχιτεκτονική. Τοπολογική σύνθεση (όχι γραμμικός χρόνος).
Νέες μορφές. Όπερα χωρίς αρχή και τέλος. Έργα που ακροάσαι περπατώντας. Ακουστικές “σχισμές” και “παράλληλοι χώροι”.
Σύνδεση Κβαντικού Παράλογου & Σύγχρονης Μουσικής. Το κοινό νήμα είναι, Αβεβαιότητα αντί ελέγχου. Πολλαπλότητα αντί μορφής. Διαδικασία αντί έργου. Παρατηρητής αντί ακροατής. Η μουσική παύει να είναι αντικείμενο και γίνεται κατάσταση.
Η παρτιτούρα είναι γραφική, τοπολογική, παραμετρική. Δεν καθορίζει νότες, ρυθμούς, διάρκειες. Καθορίζει σχέσεις, πιθανοτικές μεταβάσεις, ζώνες αβεβαιότητας.
Χώρος. Ambisonics. Ήχος κινείται ανεξάρτητα από τη σκηνή. Ο θεατής γίνεται «κινούμενο σημείο παρτιτούρας».
Αλγοριθμικά Συστήματα. Αυτο-εξελισσόμενοι κανόνες. Μνήμη και λήθη. Το έργο δεν επαναλαμβάνεται.
Στο τέλος, δεν υπάρχει τελική ηχογράφηση. Υπάρχουν δεδομένα, ίχνη, αναμνήσεις, αποτυχημένες εκδοχές. Η όπερα συνεχίζει να υπάρχει ως δυναμικό αρχείο πιθανοτήτων.
* Werner Heisenberg (1901 – 1976),
** Τα qubits, μπορούν να είναι 0 και 1 ταυτόχρονα (υπέρθεση). Μπορούν να είναι διεμπλεγμένα. Επιτρέπουν παράλληλη επεξεργασία τεράστιου αριθμού καταστάσεων.
