Από τις Κοινωνίες της Πειθάρχησης στις Κοινωνίες του Ελέγχου

 Deleuze, Foucault και το ψηφιακό παρόν

Ο Gilles Deleuze (1925 - 1995), στο βιβλίο του ‘’Η κοινωνία του ελέγχου’’ (1990), διατυπώνει μια από τις πιο διορατικές αναλύσεις της ύστερης νεωτερικότητας. Το κείμενο λειτουργεί ως συμπλήρωμα και ταυτόχρονα ως υπέρβαση της φουκωικής ανάλυσης των κοινωνιών της πειθάρχησης. Ο Deleuze δεν περιγράφει ένα μελλοντικό καθεστώς, αλλά ένα καθεστώς που ήδη εγκαθίσταται.

Ο όρος που επιστρατεύει - δανεισμένος από τον William S. Burroughs (1914 - 1997) - είναι ο «έλεγχος» (control). Ο Burroughs μιλούσε για κοινωνίες εθισμού, εξάρτησης και χειραγώγησης μέσω πληροφοριακών ροών. Ο Deleuze αναγνωρίζει σε αυτόν τον όρο το κατάλληλο όνομα για μια εξουσία που δεν περιορίζεται στον εγκλεισμό, αλλά λειτουργεί μέσω συνεχούς τροποποίησης της συμπεριφοράς (Burroughs, The Electronic Revolution- Ηλεκτρονική Επανάσταση).

Ο Michel Foucault (1926 – 1984), όπως σημειώνει ο Deleuze, διέκρινε αυτό το καθεστώς ως το άμεσο μέλλον μας, χωρίς όμως να το αναπτύξει συστηματικά. Στα τελευταία του μαθήματα στο Collège de France (Sécurité, territoire, population), ο Foucault δείχνει πώς η εξουσία μετατοπίζεται από την πειθαρχία προς τη διακυβέρνηση των πληθυσμών, με βάση πιθανολογικούς υπολογισμούς και μηχανισμούς ασφάλειας.

Οι απαρχές αυτής της εξουσίας βρίσκονται, κατά τον Foucault, στην ποιμενική εξουσία του χριστιανισμού: μια εξουσία που ενδιαφέρεται ταυτόχρονα για το σύνολο (omnes) και για τον καθένα ξεχωριστά (singulatim). Η ποιμενική εξουσία δεν τιμωρεί απλώς - παράγει υποκείμενα μέσω φροντίδας, καθοδήγησης και διαρκούς γνώσης του εσωτερικού τους κόσμου.

Κοινωνίες της Πειθάρχησης - Το Κλειστό Μοντέλο. Οι κοινωνίες της πειθάρχησης, όπως τις αναλύει ο Foucault στο Επιτήρηση και Τιμωρία, βασίζονται σε κλειστά, διακριτά περιβάλλοντα: σχολείο, στρατόπεδο, εργοστάσιο, νοσοκομείο, φυλακή. Κάθε ίδρυμα επιβάλλει συγκεκριμένες τεχνικές: χρονική ρύθμιση, επιτήρηση, ιεραρχία, εξέταση.

Το άτομο είναι εδώ ένα σώμα προς εκπαίδευση. Η εξουσία είναι ορατή, εντοπίσιμη, και λειτουργεί μέσω κανόνων. Το μοντέλο αυτό κορυφώνεται στον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, παράλληλα με τον βιομηχανικό καπιταλισμό.

Κοινωνίες του Ελέγχου - Το Ανοιχτό και Συνεχές Μοντέλο. Στις κοινωνίες του ελέγχου, τα κλειστά περιβάλλοντα διαλύονται και αντικαθίστανται από ανοιχτά κυκλώματα. Δεν περνάμε πλέον από στάδια· βρισκόμαστε σε μόνιμη διαδικασία.

Ο Deleuze γράφει χαρακτηριστικά: «Ο έλεγχος είναι βραχύς, γρήγορος και συνεχής, ενώ η πειθαρχία ήταν μακρά, άπειρη και διακεκομμένη».

Το άτομο παύει να είναι «άτομο» και γίνεται dividual - ένα σύνολο δεδομένων που μπορεί να τεμαχιστεί, να ανασυντεθεί και να αξιολογηθεί. Οι μάζες δεν είναι πλέον πλήθη, αλλά στατιστικά δείγματα, αγορές, πληθυσμοί δεδομένων.

Social Media - Η Εσωτερίκευση του Ελέγχου. Τα social media αποτελούν ίσως το καθαρότερο παράδειγμα κοινωνιών του ελέγχου. Δεν επιβάλλουν απαγορεύσεις· παράγουν επιθυμίες. Η εξουσία δεν είναι εξωτερική, αλλά εσωτερικευμένη.

Ο χρήστης επιτηρεί τον εαυτό του, εκθέτει οικειοθελώς δεδομένα, προσαρμόζει τη συμπεριφορά του σε αλγοριθμικές ανταμοιβές (likes, visibility).

Εδώ συναντάμε αυτό που η Shoshana Zuboff (1951-), ονομάζει «καπιταλισμό της επιτήρησης» (Η εποχή του καπιταλισμού), μια οικονομία που βασίζεται στη μετατροπή της εμπειρίας σε δεδομένα προς πρόβλεψη και έλεγχο της συμπεριφοράς.

Ο έλεγχος δεν είναι κατασταλτικός, είναι ηδονικός. Όπως σημειώνει ο Byung-Chul Han (1959-), η σύγχρονη εξουσία δεν λέει «πρέπει», αλλά «μπορείς» (Ψυχοπολιτική).

Τεχνητή Νοημοσύνη και Προληπτική Διακυβέρνηση. Η τεχνητή νοημοσύνη ενσαρκώνει την πιο ώριμη μορφή ελέγχου. Οι αλγόριθμοι προβλέπουν συμπεριφορές, κατηγοριοποιούν πληθυσμούς, λαμβάνουν αποφάσεις χωρίς διαφάνεια.

Συστήματα προληπτικής αστυνόμευσης, πιστωτικής αξιολόγησης ή αυτόματης επιλογής περιεχομένου λειτουργούν πριν από το γεγονός. Δεν τιμωρούν το έγκλημα· προλαμβάνουν την πιθανότητα.

Συστήματα προληπτικής αστυνόμευσης, πιστωτικής αξιολόγησης ή αυτόματης επιλογής περιεχομένου λειτουργούν πριν από το γεγονός. Δεν τιμωρούν το έγκλημα· προλαμβάνουν την πιθανότητα.

Εδώ ο έλεγχος συμπίπτει με αυτό που ο Foucault ονόμαζε βιοπολιτική: η ζωή καθαυτή γίνεται αντικείμενο διαχείρισης.

Στη Δίκη (ως Προφητεία του Ελέγχου), ο Franz Kafka (1883 - 1924) - απεικονίζει μια εξουσία χωρίς κέντρο, χωρίς σαφή νόμο, χωρίς τέλος. Ο Josef K. δεν εγκλείεται, αλλά παραμένει διαρκώς υπό αξιολόγηση. Αυτή η ατέρμονη διαδικασία είναι το κατεξοχήν σχήμα του ελέγχου.

Ο νόμος δεν χρειάζεται να εφαρμοστεί, αρκεί να λειτουργεί ως απειλή και εκκρεμότητα. Ο Deleuze και ο Felix Guattari (1930 – 1992), βλέπουν στον Κάφκα τη μετάβαση από τη γραφειοκρατική πειθαρχία σε μια μηχανή εξουσίας που λειτουργεί διάχυτα (Κάφκα: Για μια ελάσσονα λογοτεχνία).

Ζωή υπό Διαρκή Αξιολόγηση. Οι κοινωνίες του ελέγχου δεν αντικαθιστούν τις κοινωνίες της πειθάρχησης· τις ενσωματώνουν και τις υπερβαίνουν. Η εξουσία γίνεται συνεχής, αόρατη, προσωποποιημένη μέσω δεδομένων.

Η ποιμενική φροντίδα του παπά, η διοικητική λογική του κράτους και οι αλγόριθμοι της ψηφιακής εποχής συγκλίνουν σε ένα ενιαίο καθεστώς διαχείρισης της ζωής.

Το κρίσιμο ερώτημα που θέτει ο Deleuze δεν είναι πώς θα «αποδράσουμε», αλλά πώς θα επινοήσουμε νέες μορφές αντίστασης, νέες πρακτικές ζωής και σκέψης, μέσα σε έναν κόσμο όπου ο έλεγχος δεν μας περιορίζει απλώς - μας διαμορφώνει.