O Πλάτων, ο Επίκουρος και ο Βουδισμός απαντούν στο ίδιο πρόβλημα: αν ο χρόνος δεν είναι αυτό που νομίζουμε και το «εγώ» δεν είναι ουσία, τότε τι σημαίνει να ζεις και να πεθαίνεις;
Όλοι ξεκινούν από μια κοινή διαπίστωση. O κόσμος της εμπειρίας είναι ασταθής, το σώμα φθείρεται, ο νους αλλάζει, ο χρόνος δεν κρατιέται. Ο φόβος του θανάτου γεννιέται επειδή, προσπαθούμε να κρατήσουμε κάτι που από τη φύση του ρέει.
•Πλάτων - Υπέρβαση του χρόνου μέσω του Νου. Ο Πλάτων θεωρεί τον χρόνο εικόνα της αιωνιότητας, κάτι που ανήκει στον κόσμο της γένεσης, όχι της αλήθειας. Η αληθινή πραγματικότητα είναι, άχρονη, αμετάβλητη, νοητή (Ιδέες).
•Το «εγώ». Η ψυχή προϋπάρχει και επιβιώνει, το σώμα είναι προσωρινό όχημα. Η γνώση είναι ανάμνηση. Άρα η αλήθεια δεν γεννιέται στον χρόνο. Ο άνθρωπος είναι σώμα + ψυχή από άτομα, χωρίς άυλη ουσία. Όταν τα άτομα διαλυθούν δεν υπάρχει υποκείμενο εμπειρίας.
•Θάνατος και φόβος. Ο θάνατος, είναι απελευθέρωση της ψυχής από τον χρόνο και τη φθορά. Όμως, αυτό απαιτεί φιλοσοφική κάθαρση, όχι παρηγοριά. Ο φόβος του θανάτου μειώνεται μόνο αν αποδεσμευτείς από το σώμα και τις αισθήσεις και στραφείς στον νου.
•Σύνδεση με σύγχρονη φυσική & συνείδηση. Ο πλατωνικός κόσμος μοιάζει με το block universe: όλα υπάρχουν, ο χρόνος δεν ρέει πραγματικά, η συνείδηση «θυμάται» κάτι άχρονο. Αν η συνείδηση είναι διαδικασία, όχι πράγμα, τότε με το τέλος της διαδικασίας, δεν υπάρχει «σκοτάδι», υπάρχει απουσία εμπειρίας. Αυτό ταιριάζει πλήρως με τη σύγχρονη νευροεπιστήμη.
•Επίκουρος - Ο θάνατος δεν είναι πρόβλημα. Ο χρόνος είναι σχέση γεγονότων, όχι
ανεξάρτητη οντότητα. Δεν υπάρχει χρόνος χωρίς εμπειρία.
Η διάσημη φράση του Επίκουρου: « Ο θάνατος δεν θα πρέπει να μας απασχολεί, επειδή όταν
εμείς υπάρχουμε, ο θάνατος δεν είναι παρών και όταν ο θάνατος είναι παρών, εμείς δεν
υπάρχουμε». Άρα ο θάνατος δεν βιώνεται, δεν μπορεί να είναι κακός. Όχι παρηγοριά, αλλά λογική
αποδόμηση του φόβου.
•Βουδισμός - Ο φόβος γεννιέται από το λάθος «εγώ». O χρόνος δεν έχει ανεξάρτητη ύπαρξη, είναι εξαρτώμενη εμφάνιση.
Το Παρελθόν το παρόν και το μέλλον, είναι νοητικές κατασκευές.
Το «εγώ». Κεντρική διδασκαλία: Anattā (μη-εαυτός). Δεν υπάρχει μόνιμο «εγώ», μόνο στιγμιακές διεργασίες: αισθήσεις, σκέψεις, μνήμες.
Θάνατος και φόβος. Ο φόβος του θανάτου προκύπτει επειδή προσκολλιόμαστε σε κάτι που δεν υπάρχει όπως νομίζουμε. Ο θάνατος δεν είναι τέλος ενός πράγματος, αλλά αλλαγή ροής. Όχι παρηγοριά, δεν υπόσχεται αθανασία προσώπου, υπόσχεται λύση από τον φόβο.
Σύνδεση με τη κβαντική/σύγχρονη σκέψη. Το «εγώ» ως μοτίβο, όχι ως οντότητα, μοιάζει με αναδυόμενο φαινόμενο. Η απελευθέρωση έρχεται όχι με τη γνώση, αλλά με άμεση κατανόηση.
Πλάτων: Υπέρβαση χρόνου Απόσπαση από τον αισθητό κόσμο.
Επίκουρος: Ακύρωση του φόβου Αποδοχή του τέλους
Βουδισμός: Διάλυση του «εγώ» Ριζική αλλαγή αντίληψης
Σε σχέση με την εντροπία, τη μνήμη, τη συνείδηση, τον χρόνο ως ανάδυση και
οι τρεις λένε, με διαφορετική γλώσσα. Ο φόβος του θανάτου δεν προέρχεται από τον θάνατο,
αλλά από λάθος κατανόηση του χρόνου και του εαυτού.
Δεν υπάρχει εγγύηση συνέχειας. Δεν υπάρχει κοσμική εξαίρεση. Υπάρχει όμως σαφήνεια, απελευθέρωση από περιττό φόβο, νόημα χωρίς αιωνιότητα.
Δεν χρειάζεται να ζήσεις για πάντα, για να είναι αληθινό αυτό που έζησες.
Αν το «εγώ» είναι μοτίβο και ο χρόνος είναι ανάδυση, τίποτα δεν σου ανήκει πραγματικά. Τότε αλλάζει σιωπηλά το εξής: δεν προσπαθείς να κρατήσεις τη ζωή. Προσπαθείς να συμμετέχεις καθαρά.
Αυτό σημαίνει, λιγότερη εμμονή στο «πώς φαίνομαι», λιγότερος πανικός για έλεγχο, περισσότερη παρουσία. Όχι επειδή «πρέπει», αλλά επειδή το κράτημα κουράζει.
•Οι σχέσεις γίνονται αληθινότερες (και πιο εύθραυστες), όταν καταλάβεις ότι τίποτα δεν είναι εγγυημένο, ούτε εσύ, ούτε ο άλλος, τότε αγαπάς χωρίς απόδειξη διάρκειας, ακούς περισσότερο, αφήνεις λιγότερα ανείπωτα. Όχι ρομαντικά. Ρεαλιστικά. Η περατότητα δεν αφαιρεί βάθος, το δημιουργεί.
•Ο πόνος δεν εξαφανίζεται - αλλά αλλάζει θέση. Αυτές οι ιδέες δεν αναιρούν την απώλεια, τον φόβο, το άγχος. Αλλά ο πόνος δεν γίνεται απόδειξη αποτυχίας ζωής, γίνεται μέρος του κόστους του να υπάρχεις. Και αυτό αλλάζει τα πάντα.
Το νόημα παύει να είναι «τελικό». Δεν ψάχνεις «γιατί υπάρχω;» σαν απάντηση-μνημείο. Ψάχνεις, πώς υπάρχω τώρα με τρόπο συνεπή. Το νόημα δεν ανακαλύπτεται, ασκείται.
•Η υπαρξιακή ψυχολογία δεν προσπαθεί να καθησυχάσει. Προσπαθεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να αντέξει την αλήθεια χωρίς να καταρρεύσει.
Irvin Yalom - Θάνατος, ελευθερία, μοναξιά, νόημα. Η ψυχολογική δυσφορία πηγάζει από τέσσερις υπαρξιακές βεβαιότητεςθάνατο, ελευθερία, υπαρξιακή μοναξιά, έλλειψη εγγενούς νοήματος. Δεν θεραπεύεις τον φόβο του θανάτου. Μαθαίνεις να ζεις με την επίγνωση του. Πρακτικά, λιγότερη αναβολή ζωής, περισσότερη ειλικρίνεια, λιγότερα «θα».
Viktor Frankl - Νόημα χωρίς παρηγοριά. «Η ζωή έχει νόημα». «Η ζωή σε ρωτά - κι εσύ απαντάς με το πώς ζεις». Δεν υπάρχει κοσμικό σενάριο, υπάρχει προσωπική στάση. Το νόημα, δεν σε σώζει από τον θάνατο, σε κρατά όρθιο πριν από αυτόν.
Rollo May - Το θάρρος να υπάρχεις. Ο May μιλά για το άγχος ως φυσική αντίδραση στην ελευθερία, όχι ως παθολογία. Όταν βλέπεις καθαρά, δεν γίνεσαι ήρεμος, γίνεσαι θαρραλέος. Το θάρρος, δεν είναι απουσία φόβου, είναι παραμονή μέσα του χωρίς φυγή.
Σύγχρονη νευροψυχολογία. Σήμερα ξέρουμε ότι ο εγκέφαλος φτιάχνει αφηγήσεις, το «εγώ» είναι μοντέλο. Η ψυχική υγεία, δεν είναι «να πιστεύεις κάτι καθησυχαστικό», αλλά να έχεις εύκαμπτο μοντέλο εαυτού. Αυτό είναι σχεδόν βουδιστικό - χωρίς μεταφυσική.
Μια πρακτική στάση ζωής - Όχι «κανόνες». Να ζεις χωρίς εγγύηση, αλλά όχι χωρίς φροντίδα. Να αγαπάς χωρίς ιδιοκτησία, αλλά όχι ψυχρά. Να ξέρεις ότι θα τελειώσεις και παρ’ όλα αυτά να επιλέγεις. Να μη ζητάς παρηγοριά από το Σύμπαν, αλλά συνέπεια από τον εαυτό σου.
Ίσως η ωριμότερη μορφή ελπίδας, δεν είναι ότι «όλα θα πάνε καλά», αλλά ότι μπορώ να είμαι παρών ακόμη κι όταν δεν πάνε.
Η μουσική υπάρχει μόνο όσο εκτυλίσσεται στον χρόνο, δεν μπορείς να την κρατήσεις και όμως το νόημά της δεν χάνεται όταν τελειώσει. Το νόημα δεν χρειάζεται διάρκεια για να είναι αληθινό. Η παύση δεν ακυρώνει το έργο. Το τέλος δεν αναιρεί την εμπειρία.
