Ζούμε σε μια εποχή όπου η ανθρωπότητα μοιάζει να στέκεται σε ένα σκοτεινό σταυροδρόμι. Οι πόλεμοι πληγώνουν τη γη, η βία και η εκμετάλλευση πολλαπλασιάζονται και η ανθρώπινη ζωή συχνά υποτιμάται μπροστά στο κέρδος και την εξουσία. Η πληροφορία διογκώνεται καθημερινά, αλλά η σοφία λιγοστεύει. Και όσο οι γνώσεις πολλαπλασιάζονται, τόσο συχνότερα η κατανόηση απομακρύνεται. Η εκπαίδευση, αντί να αποτελεί πεδίο αφύπνισης και ελευθερίας, μετατρέπεται συχνά σε μηχανισμό προσαρμογής και συμμόρφωσης. Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα γεννιέται η αίσθηση ότι αόρατες δυνάμεις σπρώχνουν τον κόσμο προς μια επικίνδυνη εκτροπή.
Ιδιαίτερα δραματική έκφραση αυτής της πραγματικότητας αποτελεί η συνεχιζόμενη πολεμική σύρραξη στη Μέση Ανατολή. Εκεί η ανθρώπινη τραγωδία αποκαλύπτεται με τον πιο ωμό τρόπο· ζωές χάνονται, άνθρωποι τραυματίζονται ή ξεριζώνονται από τον τόπο τους, οικογένειες διαλύονται μέσα σε ένα κλίμα φόβου και αβεβαιότητας. Πόλεις μετατρέπονται σε ερείπια, σχολεία και νοσοκομεία σιωπούν κάτω από τα σημάδια της καταστροφής, ενώ το φυσικό περιβάλλον και οι υποδομές υφίστανται βαθιές πληγές που θα χρειαστούν χρόνια για να επουλωθούν. Η οικονομική ζωή παραλύει, η φτώχεια διευρύνεται και η ανασφάλεια διαχέεται πολύ πέρα από τα γεωγραφικά όρια της σύγκρουσης. Ο πόλεμος δεν αφήνει πίσω του μόνο υλικά ερείπια· αφήνει και τραύματα στη συλλογική μνήμη των λαών, τραύματα που συχνά βαραίνουν το μέλλον ολόκληρων γενεών.
Ίσως όμως αυτές οι δυνάμεις να μην είναι παρά οι αθέατες όψεις του ίδιου του ανθρώπου: η απληστία, ο φόβος, η δίψα για κυριαρχία, η άρνηση της ευθύνης. Ο Νίκος Καζαντζάκης, στον «Ανήφορο», περιγράφει τον διαρκή αγώνα του ανθρώπου να υπερβεί τη βαρύτητα της ύλης και των παθών του. Ο ανήφορος δεν είναι μόνο ιστορικός· είναι υπαρξιακός. Κάθε εποχή έχει το σκοτάδι της και κάθε άνθρωπος το μερίδιό του σε αυτή τη μάχη.
Η ιστορία της φιλοσοφίας επιβεβαιώνει αυτή τη διττότητα. Ο Fyodor Dostoevsky αποκάλυψε ότι το κακό δεν είναι απλώς κοινωνική παθολογία, αλλά εσωτερική δυνατότητα. Στους ήρωές του η ελευθερία είναι ταυτόχρονα ευλογία και βάρος· ο άνθρωπος μπορεί να γίνει άγγελος ή τύραννος. Η Hannah Arendt, παρατηρώντας τις φρίκες του 20ού αιώνα, μίλησε για την «κοινοτοπία του κακού»: όχι δαιμονικές μορφές, αλλά συνηθισμένοι άνθρωποι που παραιτήθηκαν από τη σκέψη και την ηθική κρίση. Η παραίτηση γίνεται τότε το πιο ύπουλο όπλο του σκότους.
Στον σύγχρονο κόσμο της μαζικής κουλτούρας και της καταναλωτικής υπερβολής, ο Erich Fromm διέγνωσε την αποξένωση. Ο άνθρωπος μετατρέπεται σε πράγμα ανάμεσα σε πράγματα. Αντί να «είναι», επιδιώκει να «έχει». Και όταν η αξία του ανθρώπου μετριέται με όρους αγοράς, η εκμετάλλευση παύει να σοκάρει· μετατρέπεται σε κανονικότητα.
Από άλλη οπτική, ο George Orwell προειδοποίησε για τη διαστρέβλωση της γλώσσας και της αλήθειας. Όταν οι λέξεις χάνουν το νόημά τους, περιορίζεται και η σκέψη. Και όταν περιορίζεται η σκέψη, η ελευθερία συρρικνώνεται χωρίς να γίνεται άμεσα αντιληπτό. Η χειραγώγηση δεν επιβάλλεται πάντοτε με βία· συχνά εγκαθίσταται αθόρυβα, μέσα από τη συνήθεια. Και τότε γίνεται ακόμη πιο επικίνδυνη, γιατί παύει να αναγνωρίζεται.
Ωστόσο, η φιλοσοφική παράδοση δεν αποτελεί μόνο διαπίστωση παρακμής, είναι και κάλεσμα ανάτασης. Ο Henri Bergson οραματίστηκε την ανθρωπότητα ως έναν ενιαίο οργανισμό, όπου η ηθική πρόοδος προϋποθέτει άνοιγμα προς τον άλλον. Καμία κοινωνία δεν σώζεται μόνη της. Η μοίρα του ενός είναι δεμένη με τη μοίρα του συνόλου. Σε μια εποχή παγκόσμιας αλληλεξάρτησης, η αδιαφορία γίνεται τελικά αυτοκαταστροφική.
Αν λοιπόν αναρωτηθούμε τι μπορούμε να κάνουμε, η απάντηση δεν βρίσκεται σε μια εύκολη πολιτική συνταγή. Βρίσκεται σε μια εσωτερική επιστράτευση. Να αναγνωρίσουμε τις φωτεινές δυνάμεις μέσα μας. Γιατί χωρίς αυτή τη συνείδηση, καμία κοινωνία δεν μπορεί να αλλάξει πραγματικά. Να αρνηθούμε την παθητικότητα. Να υπερασπιστούμε την παιδεία όχι ως απλή τεχνική κατάρτιση, αλλά ως καλλιέργεια ελεύθερων ανθρώπων. Να επιμείνουμε στον διάλογο αντί στον φανατισμό.
Ο ανήφορος του ανθρώπου δεν τελειώνει. Ίσως να μην τελειώσει ποτέ. Όμως η ίδια η προσπάθεια προς τα πάνω είναι η δικαίωση της ύπαρξης. Το σκοτάδι δεν διαλύεται με κραυγές, αλλά με πράξεις φωτός, μικρές, καθημερινές, επίμονες.
Και ίσως τότε ο άνθρωπος να θυμηθεί ότι ο δρόμος του δεν είναι η πτώση αλλά ο ανήφορος και ότι κάθε βήμα προς το φως είναι μια μικρή νίκη απέναντι στο σκοτάδι.
