Ζούμε σε έναν καιρό όπου η ανθρωπότητα μοιάζει να στέκεται σε ένα σταυροδρόμι σκοτεινό. Οι πόλεμοι πληγώνουν τη γη, η βία και η εκμετάλλευση πολλαπλασιάζονται, η ανθρώπινη ζωή συχνά υποτιμάται μπροστά στο κέρδος και στην εξουσία. Η πληροφορία διογκώνεται, αλλά η σοφία σπανίζει. Η εκπαίδευση, αντί να είναι πεδίο αφύπνισης, συχνά μετατρέπεται σε μηχανισμό προσαρμογής και συμμόρφωσης. Έτσι γεννιέται η αίσθηση ότι «σκοτεινές δυνάμεις» ωθούν τον κόσμο σε εκτροπή.
Ίσως όμως αυτές οι δυνάμεις να μην είναι παρά οι αθέατες όψεις του ίδιου του ανθρώπου: η απληστία, ο φόβος, η δίψα για κυριαρχία, η άρνηση ευθύνης. Ο Νίκος Καζαντζάκης, στον Ανήφορο, περιγράφει τον διαρκή αγώνα του ανθρώπου να υπερβεί τη βαρύτητα της ύλης και των παθών του. Ο ανήφορος δεν είναι μόνο ιστορικός, είναι υπαρξιακός. Κάθε εποχή έχει το σκοτάδι της· κάθε άνθρωπος έχει το μερίδιό του στη μάχη.
Η ιστορία της φιλοσοφίας επιβεβαιώνει αυτή τη διττότητα. Ο Fyodor Dostoevsky αποκάλυψε ότι το κακό δεν είναι απλώς κοινωνική παθολογία αλλά εσωτερική δυνατότητα. Στους ήρωές του, η ελευθερία είναι ταυτόχρονα ευλογία και βάρος· ο άνθρωπος μπορεί να γίνει άγγελος ή τύραννος. Η Hannah Arendt, παρατηρώντας τις φρίκες του 20ού αιώνα, μίλησε για την «κοινοτοπία του κακού»· όχι δαιμονικές μορφές, αλλά απλοί άνθρωποι που παραιτήθηκαν από τη σκέψη και την ηθική κρίση. Η παραίτηση γίνεται τότε το πιο ύπουλο όπλο του σκότους.
Στον σύγχρονο κόσμο της μαζικής κουλτούρας και της καταναλωτικής υπερβολής, ο Erich Fromm διέγνωσε την αποξένωση. Ο άνθρωπος μετατρέπεται σε πράγμα ανάμεσα σε πράγματα. Αντί να «είναι», επιδιώκει να «έχει». Και όταν η αξία του ανθρώπου μετριέται με όρους αγοράς, η εκμετάλλευση παύει να σοκάρει· γίνεται κανονικότητα.
Από άλλη οπτική, ο George Orwell προειδοποίησε για τη διαστρέβλωση της γλώσσας και της αλήθειας. Όταν οι λέξεις χάνουν το νόημά τους, η σκέψη περιορίζεται. Και όταν η σκέψη περιορίζεται, η ελευθερία συρρικνώνεται χωρίς να γίνεται άμεσα αντιληπτό. Η χειραγώγηση δεν επιβάλλεται πάντα με βία· συχνά εγκαθίσταται με τη συνήθεια.
Ωστόσο, η φιλοσοφική παράδοση δεν είναι μόνο διαπίστωση παρακμής· είναι και κάλεσμα ανάτασης. Ο Henri Bergson οραματίστηκε την ανθρωπότητα ως ενιαίο οργανισμό, όπου η ηθική πρόοδος προϋποθέτει άνοιγμα προς τον άλλον. Καμία κοινωνία δεν σώζεται μόνη. Η μοίρα του ενός είναι δεμένη με τη μοίρα του συνόλου. Σε μια εποχή παγκόσμιας αλληλεξάρτησης, η αδιαφορία γίνεται αυτοκαταστροφική.
Αν λοιπόν αναρωτηθούμε «τι μπορούμε να κάνουμε;», η απάντηση δεν βρίσκεται σε μια εύκολη πολιτική συνταγή. Βρίσκεται σε μια εσωτερική επιστράτευση. Να αναγνωρίσουμε τις φωτεινές δυνάμεις μέσα μας: τη συνείδηση, τη συμπόνια, την κριτική σκέψη, τη δημιουργικότητα. Να αρνηθούμε την παθητικότητα. Να υπερασπιστούμε την παιδεία όχι ως τεχνική κατάρτιση αλλά ως καλλιέργεια ελεύθερων ανθρώπων. Να επιμείνουμε στον διάλογο αντί στον φανατισμό.
Ο ανήφορος του ανθρώπου δεν τελειώνει. Ίσως ποτέ δεν θα τελειώσει. Αλλά η ίδια η κίνηση προς τα πάνω είναι η δικαίωση της ύπαρξης. Το σκοτάδι δεν καταλύεται με κραυγές· διαλύεται με πράξεις φωτός - μικρές, καθημερινές, επίμονες.
Και τότε η ανθρωπότητα, αντί να κατρακυλά, θυμάται ότι η ουσία της δεν είναι η πτώση αλλά η υπέρβαση.
