Πολιτική φιλοσοφία - η πολιτική είναι δικαίωμα όλων των πολιτών ή υπόθεση επαγγελματιών και μηχανισμών εξουσίας;

 Αρχαία Αθήνα, η πολιτική ως καθήκον του πολίτη

«Η πολιτική δεν ανήκει στους ειδικούς αλλά στον δήμο».

Θεωρούσε ότι ιδιώτης είναι αυτός που δεν συμμετέχει στα κοινά και ότι πολιτική δεν είναι επάγγελμα αλλά τρόπος ζωής.

«Ὁ μὴ μετέχων τῶν κοινῶν οὐκ ἀπράγμων, ἀλλ ̓ ἀχρεῖος.» (Θουκυδίδης)

Οι περισσότερες θέσεις δίνονταν με κλήρο, όχι με εκλογή, με στόχο, να αποφευχθεί η πολιτική ελίτ και να εμποδιστεί η κληρονομικότητα.
Για τους Αθηναίους, η εκλογή ευνοεί τους «αρίστους» και τους γνωστούς - όχι τον δήμο. Σχεδόν κανένα αξίωμα δεν ήταν μόνιμο. Η πολιτική δεν μπορούσε να γίνει καριέρα.

Η αρχαία Αθήνα θεωρούσε την οικογενειακή πολιτική παράδοση, ολιγαρχική παρέκκλιση, την πολιτική καριέρα θεσμική διαφθορά και την παθητική αντιπροσώπευση απώλεια της ελευθερίας.
Εκεί όπου η Αθήνα έβλεπε αρετή, η σύγχρονη πολιτική βλέπει εξειδίκευση.

-Στην Ελλάδα σήμερα η πολιτική θεωρείται καριέρα, ή θέαμα και όχι καθήκον εναλλασσόμενο.
Δεν υπάρχει κλήρωση, περιορισμός θητειών, ουσιαστική συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων. Ο σύγχρονος «ιδιώτης» είναι πολιτικά μορφωμένος, αλλά πρακτικά αποκλεισμένος.

-Η ελληνική πολιτική πραγματικότητα δείχνει συγκέντρωση εξουσίας, αναπαραγωγή ελίτ, αποσύνδεση πολιτών από πράξη.
Η πολιτική δεν εξαφανίζεται, αλλά μεταφράζεται σε διαχείριση.
Ενώ υπάρχει υψηλή πολιτικοποίηση στη γλώσσα και στην ταυτότητα, υπάρχει χαμηλή πραγματική μικροπολιτική αυτονομία.

-Τι θα σήμαινε «ελληνική επαναπολιτικοποίηση».
Όχι επανάσταση, αλλά θεσμική μετατόπιση.
Kληρωτά πολιτικά σώματα (πολίτες σε επιτροπές), περιορισμοί θητειών σε βουλευτές, υποχρεωτική δημόσια λογοδοσία, ενίσχυση τοπικής αυτοδιοίκησης με πραγματικές αρμοδιότητες, πολιτική παιδεία όχι ως μάθημα, αλλά ως πρακτική συμμετοχή.

Επιπλέον δεσμευτικά αποτελέσματα, όχι μόνο διαβουλεύσεις. Σταδιακή εφαρμογή και εκπαίδευση των πολιτών, αποφυγή πλήρους ελέγχου από κόμματα, χρήση ψηφιακών εργαλείων συμπληρωματικά, όχι αντικαταστατικά, σαφή λογοδοσία πολιτικών.

Η ελληνική πολιτική δεν πάσχει από έλλειψη πολιτικής συνείδησης, αλλά από έλλειψη πολιτικής δυνατότητας.

Gilles Deleuze (1925-1995). Είναι βαθιά κριτικός απέναντι στην αντιπροσωπευτική, επαγγελματοποιημένη πολιτική. Δεν πιστεύει ότι η πολιτική εξαντλείται σε θεσμούς, κόμματα ή επαγγελματίες πολιτικούς.

-Η πολιτική είναι παντού, όχι μόνο στο κράτος, αλλά και στις καθημερινές σχέσεις, στις επιθυμίες, στις μορφές ζωής («μικροπολιτική»).
-Η εξουσία δεν συγκεντρώνεται μόνο “πάνω”, αλλά διαχέεται σε κοινωνικούς μηχανισμούς. -Οι επαγγελματικές πολιτικές ελίτ τείνουν να αναπαράγουν το υπάρχον σύστημα, ακόμη κι όταν εμφανίζονται ως “αντιπολιτευόμενες”.

-Προκρίνει μορφές συμμετοχής, πειραματισμού και συλλογικής δράσης έξω από τα παραδοσιακά κανάλια.
Η πολιτική ανήκει στους πολίτες, αλλά όχι απαραίτητα με τη μορφή του «γίνομαι πολιτικός». Ανήκει σε όσους παράγουν νέες μορφές συλλογικής ζωής και αντιστέκονται στη μονοπώληση της πολιτικής από μηχανισμούς.

Wendy Brown (1955-). Ασκεί δριμεία κριτική στον νεοφιλελευθερισμό, τον οποίο θεωρεί υπεύθυνο για την αποπολιτικοποίηση των πολιτών.
-Ο νεοφιλελευθερισμός μετατρέπει τους πολίτες σε «ανθρώπινο κεφάλαιο», όχι σε πολιτικά υποκείμενα.

-Η πολιτική γίνεται υπόθεση τεχνοκρατών, ειδικών και επαγγελματικών ελίτ.
-Οι δημοκρατικοί θεσμοί παραμένουν τυπικά, αλλά αδειάζουν από ουσιαστική συμμετοχή. -Η «πολιτική καριέρα» αντικαθιστά την πολιτική ως συλλογική αυτοκυβέρνηση.
-Η πολιτική θα έπρεπε να ανήκει στους πολίτες.
-Όμως στην πράξη έχει καταληφθεί από μηχανισμούς συμφερόντων και επαγγελματίες, γεγονός που υπονομεύει τη δημοκρατία.

Max Weber (1864-1920). Πιο ρεαλιστής και λιγότερο κανονιστικός. Στο έργο του «Η πολιτική ως επάγγελμα» (1919), αποδέχεται ότι η πολιτική έχει γίνει επάγγελμα, αλλά θέτει αυστηρές προϋποθέσεις.
Διακρίνει ανάμεσα σε όσους ζουν «για την πολιτική» και όσους ζουν «από την πολιτική». Θεωρεί αναπόφευκτη την ύπαρξη επαγγελματιών πολιτικών σε μαζικές κοινωνίες.

Το πρόβλημα δεν είναι η επαγγελματοποίηση καθαυτή, αλλά η έλλειψη ήθους ευθύνης και η μετατροπή της πολιτικής σε απλό μέσο προσωπικού οφέλους.
Υποστηρίζει μια μορφή ηγετικής δημοκρατίας, όπου οι πολίτες επιλέγουν ηγέτες, αλλά δεν κυβερνούν άμεσα.

Ο Weber δεν πιστεύει ότι όλοι οι πολίτες μπορούν ή πρέπει να πολιτεύονται επαγγελματικά, αλλά, θεωρεί ότι η πολιτική οφείλει να λογοδοτεί στους πολίτες και ότι χωρίς ισχυρή ηθική ευθύνης, οι πολιτικοί μηχανισμοί εκφυλίζονται.

Ο Deleuze και η Brown είναι πιο ριζοσπαστικά επικριτικοί. Ο Weber είναι πιο πραγματιστής, αλλά όχι απολογητικός.

Και οι τρεις, τελικά, θα συμφωνούσαν ότι χωρίς ενεργούς πολίτες, η πολιτική χάνει τη δημοκρατική της νομιμοποίηση, ακόμη κι αν ασκείται “επαγγελματικά”, αναγνωρίζοντας με διαφορετικό τρόπο ο καθένας το πρόβλημα της πολιτικής ως κλειστού επαγγέλματος.