Η σιωπή ως μορφή διακυβέρνησης

Η σύγχρονη πολιτική κουλτούρα δεν μπορεί πλέον να αναλυθεί ως κρίση εκπροσώπησης ή ως απώλεια νομιμοποίησης. Πρόκειται για μια βαθύτερη μετατόπιση: τη μετάβαση από την πολιτική ως πεδίο σύγκρουσης στην πολιτική ως καθεστώς ρύθμισης. Η σιωπή δεν αποτελεί παρενέργεια αυτής της μετάβασης, αποτελεί δομικό της στοιχείο.

Το κράτος, στο κλασικό βεμπεριανό σχήμα (Max Weber 1864-1920), ορίζεται από τη διεκδίκηση του μονοπωλίου της νόμιμης βίας. Ωστόσο, στις ώριμες μορφές κρατικής εξουσίας, η βία παύει να λειτουργεί κυρίως ως πράξη και μετασχηματίζεται σε ενδεχόμενο. Η ισχύς δεν ασκείται διαρκώς, εσωτερικεύεται. Η απειλή της βίας αρκεί για να παραγάγει πειθαρχημένα υποκείμενα χωρίς συνεχή καταστολή.

Αυτή η εσωτερίκευση δεν είναι μόνο θεσμική αλλά και ψυχική. Η πολιτική εξουσία επιτυγχάνει όταν οι κοινωνικές υποκειμενικότητες μαθαίνουν να αυτορυθμίζονται, να περιορίζουν τις επιθυμίες τους, να αντιλαμβάνονται τη σύγκρουση ως διακινδύνευση της ίδιας τους της ύπαρξης. Ο φόβος, έτσι, παύει να είναι εξωτερικός καταναγκασμός και γίνεται κατηγορία σκέψης.

Η δημοκρατία, σε αυτό το πλαίσιο, δεν αναιρείται ρητά. Διατηρεί τις τυπικές της διαδικασίες, αλλά αποσυνδέεται από το συγκρουσιακό της περιεχόμενο. Όπως επισημαίνει ο Ντέηβιντ Ράνσιμαν (David Ranciman 1967-), οι σύγχρονες δημοκρατίες δεν πεθαίνουν μέσω ανατροπών, αλλά μέσω σταδιακής αποπολιτικοποίησης. Η πολιτική μετατρέπεται σε διαχείριση αναγκαιοτήτων και η δυνατότητα του «άλλως έχειν» εξαφανίζεται από τον ορίζοντα του νοητού.

Ο νεοφιλελευθερισμός, όπως τον αναλύει η Γουέντι Μπράουν (Wendy Brown 1955-), δεν περιορίζεται στη σφαίρα της οικονομίας. Αποτελεί ολικό καθεστώς λογικοποίησης της κοινωνικής ζωής. Το υποκείμενο συγκροτείται ως φορέας κεφαλαίου, υπεύθυνος για τη διαρκή αυτοβελτιστοποίησή του. Η πολιτική δράση, σε αυτό το σχήμα, εκλαμβάνεται ως σφάλμα διαχείρισης, μια επιλογή που απειλεί την «αξία» του εαυτού.

Από αυτή τη σκοπιά, η σιωπή δεν είναι απλώς αδυναμία λόγου, αλλά ορθολογική στρατηγική. Η μη εμπλοκή παρουσιάζεται ως ένδειξη ωριμότητας, ενώ η σύγκρουση στιγματίζεται ως ανορθολογική εκτροπή. Η κοινωνία δεν καταστέλλεται· εκπαιδεύεται να αυτοπεριορίζεται.

Ο δημόσιος λόγος, αντιθέτως, δεν εξαφανίζεται. Πολλαπλασιάζεται και κατακερματίζεται. Η υπερπαραγωγή λόγου, απαλλαγμένου από συνέπειες, λειτουργεί ως υποκατάστατο της πολιτικής πράξης. Η κριτική ενσωματώνεται ως ακίνδυνη λειτουργία του συστήματος, επιτρέποντας την εκτόνωση χωρίς μετασχηματισμό. Ο σχολιασμός υποκαθιστά τη δέσμευση.

Οι κοινωνίες του ελέγχου, όπως τις περιέγραψε ο Ζιλ Ντελέζ (Gilles Deleuse 1925-1995), ολοκληρώνουν αυτό το σχήμα. Η εξουσία δεν οργανώνεται πλέον γύρω από απαγορεύσεις, αλλά γύρω από συνεχή αξιολόγηση, ρύθμιση και προσαρμογή. Η επιτήρηση βιώνεται ως κανονικότητα, όχι ως επιβολή. Το υποκείμενο καθίσταται ο ίδιος ο φορέας του ελέγχου του.

Έτσι συγκροτείται μια πολιτική κουλτούρα πλήρως λειτουργική για την αναπαραγωγή της εξουσίας και ταυτόχρονα ανίκανη να παραγάγει πολιτική υποκειμενικότητα. Η σύγκρουση εκλαμβάνεται ως απειλή για τη σταθερότητα, όχι ως όρος της δημοκρατίας. Η σιωπή καθίσταται κανονιστική αξία.

Σε αυτή τη συνθήκη, το πρόβλημα δεν είναι ότι η κοινωνία δεν μιλά. Είναι ότι έχει μάθει να αντιλαμβάνεται τη σιωπή ως φυσική κατάσταση. Και όταν η σιωπή παύει να βιώνεται ως έλλειμμα, παύει και η δυνατότητα της ρήξης. 

Λουτράκι 2025

 

Η Εγχώρια και Παγκόσμια Πολιτική Συγκυρία - Από την Κρίση της Δημοκρατίας στην ιδέα του Οικουμενικού Ανθρώπου (περίοδος Αναγέννησης)

 Η σύγχρονη πολιτική σκηνή χαρακτηρίζεται από πολλαπλές και αλληλοδιαπλεκόμενες κρίσεις: θεσμική, οικονομική, δημογραφική και πολιτισμική. Στην Ελλάδα, φαινόμενα όπως τα σκάνδαλα διαχείρισης ευρωπαϊκών επιδοτήσεων, η δραματική μείωση γεννήσεων και η μεταναστευτική πολιτική, δείχνουν τον αγώνα μιας κοινωνίας ανάμεσα στη σταθεροποίηση και στη διολίσθηση προς αυταρχικές πρακτικές.

Παράλληλα, σε παγκόσμιο επίπεδο, πολιτικοί στοχαστές όπως οι David Runciman και Wendy Brown αναδεικνύουν τον μετασχηματισμό της δημοκρατίας σε ένα πεδίο διαρκούς αβεβαιότητας, όπου η τεχνολογία και η υπερπολιτικοποίηση της καθημερινότητας διαλύουν τα παραδοσιακά όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου.

Η Ελλάδα βιώνει μια έντονη κοινωνική και θεσμική αστάθεια. Η αποκάλυψη εκτεταμένων σκανδάλων στις γεωργικές επιδοτήσεις υπονομεύει την αξιοπιστία του κράτους δικαίου και απειλεί με σοβαρά πρόστιμα από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Παράλληλα, η δραστική πτώση της υπογεννητικότητας οδηγεί στο κλείσιμο σχολικών μονάδων και θέτει σε κίνδυνο τη βιωσιμότητα του εκπαιδευτικού συστήματος. Το μεταναστευτικό είναι ένα από τα πολύ σημαντικά ζητήματα που απασχολεί και τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η ενίσχυση της άμυνας με δαπάνες δισεκατομμυρίων συνιστά απόπειρα δημιουργίας ενός ισχυρού κράτους, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει την ανασφάλεια μιας κοινωνίας που αισθάνεται περικυκλωμένη από κινδύνους.

Σε διεθνές επίπεδο, η δημοκρατία αντιμετωπίζει σοβαρές πιέσεις. Ο Runciman έχει αναδείξει την "τοξικότητα" της σύγχρονης πολιτικής, καθώς οι δημοκρατίες μοιάζουν παγιδευμένες σε έναν φαύλο κύκλο πόλωσης, παραπληροφόρησης και εξάρτησης από τεχνολογικούς μεσολαβητές. Η πολιτική λειτουργεί πλέον μέσα σε ένα περιβάλλον όπου η πληροφορία δεν απελευθερώνει αλλά χειραγωγεί.

Η Wendy Brown, από την πλευρά της, τονίζει ότι η υπερπολιτικοποίηση της καθημερινότητας, όπου ακόμα και οι καταναλωτικές επιλογές αποκτούν πολιτική διάσταση, οδηγεί σε διάλυση των παραδοσιακών ορίων ανάμεσα στο πολιτικό και το ιδιωτικό. Αυτή η διάχυση του πολιτικού καθιστά δύσκολη τη διάκριση των πεδίων δράσης και υπονομεύει την ίδια την έννοια της συλλογικής αυτονομίας.

Η ανάλυση των δύο στοχαστών φωτίζει μια κοινή συνισταμένη: ο σύγχρονος κόσμος κυβερνάται από ασαφείς θεωρίες και ρευστές επιδράσεις. Η τεχνολογία, που υπόσχεται διαφάνεια και συμμετοχή, καταλήγει να ενισχύει τις ασυμμετρίες της εξουσίας. Η δημοκρατία μετατρέπεται σε πεδίο αβεβαιότητας, όπου τα όρια μεταξύ γνώσης, πληροφορίας και ιδεολογίας γκρεμίζονται.

Ωστόσο, αυτή η ρευστότητα μπορεί να αναγνωσθεί και ως ευκαιρία. Οι τεχνολογικές επινοήσεις ανοίγουν δυνατότητες για νέες συνδέσεις μεταξύ τομέων και ιδεών. Η ιδέα του του Οικουμενικού Ανθρώπου της περιόδου της Αναγέννησης, ενός υποκειμένου που υπερβαίνει τεχνητά όρια και αγκαλιάζει την κοινή μας πραγματικότητα, μπορεί να αποτελέσει απάντηση στην κρίση. Το ιδανικό αυτό δεν αναιρεί τις προκλήσεις της εποχής, αλλά τις μετατρέπει σε κίνητρα για κριτική σκέψη, δημιουργικότητα και διασύνδεση πέρα από σύνορα και ιδεολογικούς κατακερματισμούς.

Η εγχώρια και παγκόσμια πολιτική συγκυρία αποκαλύπτει μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς και στις διαδικασίες της δημοκρατίας. Στην Ελλάδα, αυτή η κρίση εκδηλώνεται μέσα από σκανδαλώδη φαινόμενα κακοδιαχείρισης, δημογραφική κατάρρευση και αυστηρές πολιτικές ασφάλειας. Σε διεθνές επίπεδο, οι στοχασμοί των Runciman και Brown δείχνουν ότι η ίδια η έννοια του πολιτικού μετασχηματίζεται σε ένα πεδίο υπερβολικής φόρτισης και αβεβαιότητας.

Μέσα σε αυτό το τοπίο, η ιδέα του Οικουμενικού Ανθρώπου αποκτά καίρια σημασία, ως ένα κάλεσμα για αναστοχασμό, επανεφεύρεση και σύνθεση, όπου η τεχνολογία και η πολιτική δεν θα είναι όργανα κατακερματισμού αλλά εργαλεία συλλογικής δημιουργίας. 

Άρθρο τ. Βρετανού υπουργού ανοίγει από το εξωτερικό την συζήτηση: Μπορεί να υπάρξει πολιτική αλλαγή στην Ελλάδα;

 Άρθρο τ. Βρετανού υπουργού ανοίγει από τo εξωτερικό την συζήτηση: Μπορεί να υπάρξει πολιτική αλλαγή στην Ελλάδα;

Ο πρώην υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων του Ηνωμένου Βασιλείου, Ντένις ΜακΣέιν, σε ένα σπάνιο άρθρο αναλύει την ελληνική πολιτική παρακμή των τελευταίων πέντε δεκαετιών

Με άρθρο του στο The Globalist ο πρώην υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων του Ηνωμένου Βασιλείου, Ντένις ΜακΣέιν, σε ένα σπάνιο άρθρο για ξένο Μέσο, αρκετά ακριβές (χωρίς να αποφεύγει ορισμένα λάθη, πάντως), επιχειρεί μια προσέγγιση της σημερινής ελληνικής πολιτικής πραγματικότητας αναζητώντας της ρίζες της ελληνικής πολιτικής παρακμής. 

Και καταλήγει στο ερώτημα «Αν μπορεί να αναδυθεί στην Ελλάδα ένα ανανεωμένο πολιτικό κίνημα που να σπάσει το μονοπώλιο των εδραιωμένων δυναστειών και να δρομολογήσει τις εδώ και καιρό αναγκαίες εθνικές μεταρρυθμίσεις».

Μία πρώτη προσέγγιση και απάντηση στον αρθρογράφο είναι ότι «Μαγειρεύεις με ότι υλικά έχεις». Δεν μπορείς να αλλάξεις το βασικό συστατικό που είναι οι πολίτες.

Από το 2015 που προδόθηκε το δημοψήφισμα, όπου οι πολίτες, δεξιοί και αριστεροί ψήφισαν με μεγάλη πλειοψηφία (σχεδόν 63%) «ΟΧΙ» στο άλωση της χώρας από τους ξένους δανειστές και η ηγεσία Τσίπρα έκανε το ακριβώς αντίθετο, οι πολίτες, «παρέδωσαν πνεύμα»..

Προδομένοι, φτωχοί και κατατρεγμένοι από τους δανειστές, «παραιτήθηκαν».
Έπαψαν να πιστεύουν στις πολιτικές αλλαγές, κάτι που ενίσχυσε την πελατειακή σχέση τους με το εκάστοτε πολιτικό σύστημα, καθώς η εξαιρετικά «ρηχή» κοινωνική βάση πλέον είχε την επιβίωση ως βασικό της στόχο.

Η χώρα παρέδωσε την δημοσιονομική της κυριαρχία σε τρεις φάσεις (2010, 2012-2013 και 2015) και τα ιστορικά της δικαιώματα στην Μακεδονία το 2018, σε μια εθνική ήττα που απλά επιβεβαίωσε την έκλειψή της στο γεωπολιτικό σκηνικό της περιοχής.
H τουρκική κατοχή επί εθνικού εδάφους στην Κύπρο, εμπεδώθηκε και κανείς πλέον δεν θέλει να μιλά για αναστροφή της εθνικής ήττας του 1974 (το ότι εορτάζεται η επέτειος της τουρκικής εισβολής ως «αποκατάσταση της δημοκρατίας» στην Ελλάδα, τα λέει όλα...) Δυστυχώς η παραγωγή πολιτικών ηγητόρων είναι ανάλογη της λοιπής ποιοτικής υποχώρησης της κοινωνίας σε μία χώρα που απλά παρακολουθεί την πτώση της, ποζάροντας στο Instagram και στο Tik Tok.

Το βλέπουμε «ηχηρά» αυτό στα κόμματα της αντιπολίτευσης, δεξιά και αριστερά, όπου όλοι ανεξαιρέτως οι πολιτικοί αρχηγοί (με εξαίρεση τον Κουτσούμπα του ΚΚΕ, που απλά είναι... ΚΚΕ), θυμίζουν χαρακτήρες θεάτρου σκιών...
Ας δούμε όμως το «σπάνιο» για ξένο και ειδικά για Βρετανό, άρθρο του Ντένις ΜακΣέιν, ο οποίος εκτός από υπουργός ήταν και βουλευτής της περιφέρειας Ρόδεραμ στο Νότιο Γιορκσάιρ του Ηνωμένου Βασιλείου από το 1994 έως το 2012:
«Η Ελλάδα αποτελείται από 20 περιφερειακές και υπο-περιφερειακές εκλεγμένες κυβερνήσεις και 6.000 νησιά — εκ των οποίων τα 227 είναι κατοικημένα.Greek islands getaway
Πριν από μια δεκαετία, στο αποκορύφωμα της κρίσης της ευρωζώνης, η Ελλάδα ήταν ο ασθενέστερος οικονομικός κρίκος της Ευρώπης (σ.σ.: και παραμένει ασθενής, απλά δεν είναι πλέον κρίκος γιατί έχει περιθωριοποιηθεί). Τα τελευταία χρόνια, η χώρα έχει σημειώσει εντυπωσιακή πορεία βελτίωσης της οικονομικής της απόδοσης (σ.σ.: λάθος, έχει κατρακυλίσει στην προτελευταία θέση της ΕΕ).

Η παράδοση της δυναστικής πολιτικής
Το βαλκανικό έθνος εντάχθηκε στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα το 1979 — μόλις πέντε χρόνια μετά την πτώση μιας σκληρής στρατιωτικής δικτατορίας.

Ωστόσο, ενώ η Ελλάδα εγκατέλειψε τη στρατιωτική διακυβέρνηση, πάνω από 45 χρόνια αργότερα, εξακολουθεί να μην μπορεί να αποτινάξει την παράδοση της δυναστικής πολιτικής.
Ας δούμε τα στοιχεία: Τρεις Παπανδρέου — πατέρας, γιος και εγγονός — έχουν ηγηθεί ελληνικών κυβερνήσεων από τα αριστερά από το 1945.

Δύο Καραμανλήδες κυβέρνησαν από τα δεξιά. Η οικογένεια Μητσοτάκη, με ρίζες στην Κρήτη του 19ου αιώνα, έχει αναδείξει δύο πρωθυπουργούς — συμπεριλαμβανομένου του σημερινού, Κυριάκου Μητσοτάκη, 57 ετών, και της αδελφής του, πρώην δημάρχου Αθηνών και υπουργού Εξωτερικών.Greek islands getaway

Το ευρώ ως σωτηρία;

Η ειδικότητα των πολιτικών φατριών είναι η ανταλλαγή ρουσφετιών, επενδύσεων και διορισμών με ψήφους. Αυτό προφανώς δεν αποτελεί συνταγή για οικονομική αποτελεσματικότητα και παραβιάζει κατάφωρα κάθε δημοκρατικό πρότυπο διαφάνειας.
Ελπίζοντας ότι θα μεταμόρφωνε τη δοκιμαζόμενη οικονομία της χώρας, ήταν ο Κώστας Σημίτης, μεταρρυθμιστής σοσιαλδημοκράτης Πρωθυπουργός, που προχώρησε στην υιοθέτηση του ευρώ ως νομίσματος της Ελλάδας το 2001. Ωστόσο, η ελπίδα ότι η υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος θα μεταμόρφωνε την αμεταρρύθμιστη, διεθνώς μη ανταγωνιστική οικονομία της χώρας, αποδείχθηκε μάταιη.

Το 2004, η Ελλάδα φιλοξένησε τους Ολυμπιακούς Αγώνες και κατέκτησε το Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα ποδοσφαίρου.
Παρουσιάστηκαν νέα έργα υποδομής και η διπλωματία βελτίωσε τις περιφερειακές σχέσεις. Δυστυχώς, ο Σημίτης επιδίωξε μεταρρυθμίσεις αλλά απέφυγε να συγκρουστεί με το σύστημα χρηματοδότησης των κομμάτων, το οποίο ελέγχουν οι πολιτικές οικογένειες (σ.σ.: ίσως γιατί ήταν η πιο διεφθαρμένη ελληνική κυβέρνηση από το 1830 και μετά...).

Μυωπία, διεφθαρμένα ιδεώδη και απλώς απίστευτη ανικανότητα

Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008–2009 έπληξε σκληρά την Ελλάδα. Ο δημοσιογράφος Γιάννης Παπαϊωάννου κατέγραψε την εποχή στο βιβλίο του «Ο 13ος Άθλος του Ηρακλή», περιγράφοντας ένα τοπίο «μυωπίας, διεφθαρμένων ιδανικών και απλώς απίστευτης ανικανότητας».
Μετά το διάλειμμα υπό την ηγεσία του κόμματος ΣΥΡΙΖΑ και του Τσίπρα, το ελληνικό κομματικό σύστημα παρέμεινε υπό την κυριαρχία οικείων ονομάτων.
Τα κόμματα της αντιπολίτευσης απέτυχαν να παρουσιάσουν βιώσιμες εναλλακτικές.
Η οικονομία παρέμεινε εύθραυστη και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ συνέχισε να υστερεί σε σχέση με τις περισσότερες χώρες της ΕΕ.
Παρά τον πλούτο της Ελλάδας σε παγκοσμίως αναγνωρισμένους οικονομολόγους και επιτυχημένους επαγγελματίες της διασποράς, το εγχώριο επιχειρηματικό περιβάλλον παρέμεινε βυθισμένο στον πελατειακό χαρακτήρα και την αδράνεια.

Μητσοτάκης, ο μεταρρυθμιστής;
Το 2019, ο Κυριάκος Μητσοτάκης επέστρεψε στην εξουσία και επανεξελέγη το 2023. Η κυβέρνησή του, αν και δημοφιλής σε ορισμένους κύκλους, αντιμετώπισε σοβαρά ερωτήματα. Ένα μεγάλο σκάνδαλο ξέσπασε πριν καιρό, όταν αποκαλύφθηκε ότι το γραφείο του είχε εγκρίνει την παρακολούθηση του αρχηγού του κόμματος της αντιπολίτευσης. Ο αξιωματούχος που επέβλεπε την επιχείρηση ήταν ο ανιψιός του — υπογραμμίζοντας την επιμονή της δυναστικής διακυβέρνησης.

Εκτροχιασμός από ένα αποτρέψιμο σιδηροδρομικό δυστύχημα

Τον Φεβρουάριο του 2023, σημειώθηκε τραγωδία όταν μια μετωπική σύγκρουση μεταξύ επιβατικής και εμπορικής αμαξοστοιχίας σκότωσε 57 ανθρώπους, κυρίως φοιτητές. Πάνω από 100 τραυματίστηκαν.
Η εμπορική αμαξοστοιχία μετέφερε επικίνδυνα χημικά που δεν είχαν δηλωθεί στο δελτίο αποστολής (σ.σ.: δεν έχει αποδειχθεί ακόμα αυτό), προκαλώντας μια καταστροφική πύρινη σφαίρα.
Οι έρευνες αποκάλυψαν εξαιρετικά πεπαλαιωμένο σύστημα σηματοδότησης. Ο υπουργός Μεταφορών, απόγονος άλλης μεγάλης πολιτικής οικογένειας, παραιτήθηκε, μόνο και μόνο για να επανεκλεγεί λίγους μήνες αργότερα (σ.σ.: η ποιότητα των πολιτών στην οποία αναφερθήκαμε στη αρχή).

Η δημόσια οργή ξεχείλισε. Πάνω από 2,5 εκατομμύρια άνθρωποι συμμετείχαν σε πανελλαδικές διαδηλώσεις. Οι διαδηλωτές απαίτησαν να μάθουν γιατί μεταφέρθηκε τέτοιο επικίνδυνο φορτίο χωρίς να δηλωθεί.
Ταυτόχρονα, οι εργαζόμενοι στους σιδηροδρόμους είχαν νομικά απαγορευτεί να απεργήσουν για λόγους ασφάλειας, λόγω προηγούμενης νομοθεσίας. Αν και τελικά δρομολογήθηκε κοινοβουλευτική έρευνα το 2025, λίγοι αναμένουν ουσιαστική λογοδοσία.

Η είσοδος της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας
Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία κατηγόρησε δύο Έλληνες κυβερνητικούς υπουργούς για «ποινικά αδικήματα».
Η υπόθεση αφορά απάτη στην οποία πολιτικά διασυνδεδεμένοι Έλληνες πολίτες που ψήφισαν το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας έλαβαν εκατομμύρια ευρώ από κοινοτικά γεωργικά κονδύλια. Ωστόσο, τα κονδύλια αυτά τους χορηγήθηκαν για βοσκοτόπια που δεν κατείχαν ή δεν είχαν ενοικιάσει, ή για αγροτικές εργασίες που ποτέ δεν εκτέλεσαν, στερώντας από πραγματικούς αγρότες τα χρήματα που τους αναλογούσαν.
Οι Βρυξέλλες έχουν ζητήσει από το ελληνικό κοινοβούλιο να ερευνήσει αυτήν την ομηρικών διαστάσεων διαφθορά, αλλά κανείς στην Ελλάδα δεν αναμένει να υπάρξει σοβαρή κύρωση κατά μιας πολιτικής τάξης που θεωρεί ότι βρίσκεται υπεράνω του νόμου.Greek islands getaway
Πέντε υπουργοί αναγκάστηκαν πλέον να παραιτηθούν, αλλά ο Πρωθυπουργός Μητσοτάκης συνεχίζει να πλέει ανεπηρέαστος πάνω από τη σήψη του ελληνικού κράτους που η δυναστεία του ελέγχει από το 2019.

Η κεντροαριστερά της Ελλάδας έχει χάσει συνοχή και επιρροή
Λίγο μετά, δύο κυβερνητικοί υπουργοί κατηγορήθηκαν από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ότι συμμετείχαν σε σχήμα απάτης με ευρωπαϊκά γεωργικά κονδύλια.
Φημολογείται ότι ψηφοφόροι συνδεδεμένοι με το κυβερνών κόμμα έλαβαν πληρωμές για εκτάσεις που δεν κατείχαν ή για εργασίες που δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ (σ.σ.: το πελατειακό κράτος μιας ρηχής κοινωνίας στο οποίο αναφερθήκαμε παραπάνω).

Και πάλι, οι προσδοκίες για συνέπειες ήταν χαμηλές. Παρά τα διαρκώς αυξανόμενα σκάνδαλα, ο Μητσοτάκης φαίνεται σε μεγάλο βαθμό ανεπηρέαστος.
Η αντιπολίτευση παραμένει αδύναμη και κατακερματισμένη. Η παραδοσιακή κεντροαριστερά έχει χάσει τη συνοχή και την επιδραστικότητά της. Άλλα κινήματα στερούνται συνοχής ή εθνικής απήχησης.
Όπως έγραψε ο αρθρογράφος Νίκος Κωνσταντάρας, «Στην Ελλάδα ικανοποιούμαστε με μεγαλόστομες διακηρύξεις και ατελείωτο γκρίνιασμα... απλώνουμε ψηφιακό κραγιόν πάνω στο χάος».

Τα δύο μεγάλα ερωτήματα

• Μπορεί να αναδυθεί στην Ελλάδα ένα ανανεωμένο πολιτικό κίνημα που να σπάσει το μονοπώλιο των εδραιωμένων δυναστειών και να δρομολογήσει τις εδώ και καιρό αναγκαίες εθνικές μεταρρυθμίσεις;

• Ή είναι η Ελλάδα καταδικασμένη να παραμείνει παγιδευμένη σε έναν πολιτικό κύκλο που κυριαρχείται από κληρονομημένη εξουσία και θεσμική κόπωση;» 

Ο συνθέτης και οι ερμηνευτές

 Ας θέσουμε σε μια σωστή βάση, επανεξετάζοντας μια παγιωμένη και συχνά παραπλανητική αντίληψη: ότι οι εκτελεστές, (μαέστρος, μουσικοί, τραγουδιστές, χορωδικά σύνολα), είναι οι κεντρικοί ήρωες της συναυλίας. Ότι εκείνοι «ντύνουν» την αίθουσα με νόημα, συναισθήματα, τέχνη. Όμως, όσο εντυπωσιακός κι αν είναι ένας ερμηνευτής, η ουσία της μουσικής δεν πηγάζει από τη σκηνή, αλλά από το χαρτί, από εκείνο το πρώτο σημείο που γράφτηκε στη λευκή παρτιτούρα από τον συνθέτη.

Η διαφορά ανάμεσα στον δημιουργό και στον ερμηνευτή είναι θεμελιώδης. Ο μαέστρος και οι μουσικοί καλούνται να αποκωδικοποιήσουν και να ζωντανέψουν το όραμα του συνθέτη. Χωρίς την ύπαρξη του έργου, δεν υπάρχει και η πράξη της ερμηνείας. Ο δημιουργός είναι εκείνος που φαντάστηκε, συνέλαβε και αποτύπωσε ένα ολόκληρο μουσικό σύμπαν μέσα από νότες, παύσεις, δυναμικές. Είναι εκείνος που έδωσε σχήμα στο ανείπωτο.

Δεν πρόκειται για υποτίμηση της ερμηνείας. Πρόκειται για τοποθέτηση της ευθύνης και της δημιουργίας στη σωστή της θέση. Οι ερμηνευτές είναι εξαιρετικοί αφηγητές, αλλά η ιστορία που αφηγούνται δεν είναι δική τους. Ανήκει στον συνθέτη, τον μοναδικό γεννήτορα του μουσικού έργου.

Ας μάθουν λοιπόν οι «κριτικοί» και οι θεατές, αλλά και εμείς οι ίδιοι, να διαχωρίζουμε την εντύπωση από την ουσία. Ας αναγνωρίζουμε την ερμηνεία, ναι, αλλά ας τιμούμε πρώτα τη δημιουργία. Γιατί χωρίς αυτήν, η σκηνή παραμένει βουβή και η αίθουσα γυμνή.

Η Λάμψη των Εκτελεστών και η Σιωπή του Δημιουργού. Το Αθέατο Θαύμα της Σύνθεσης

Στο τέλος μιας συναυλίας, τα χειροκροτήματα ξεσπούν συνήθως για τον μαέστρο που απογειώνει τη συμφωνία και τον σολίστ που καθηλώνει με τη δεξιοτεχνία του. Στο διάλειμμα, οι συζητήσεις επικεντρώνονται στο στυλ του ερμηνευτή, στην ένταση των κινήσεών του, στον ήχο του βιολιού ή της φωνής. Ο συνθέτης η πηγή της ίδιας της μουσικής, παραμένει συνήθως στη σκιά, σχεδόν αόρατος. Εκτός αν πρόκειται για πρεμιέρα, λίγοι αναρωτιούνται: Ποιος έγραψε τη μουσική που μόλις ακούσαμε;

Η τάση αυτή δεν είναι απλώς θέμα αγνόησης. Είναι το αποτέλεσμα ενός γνωστικού σφάλματος που ονομάζεται σφάλμα της βασικής αναγωγής (Ρολφ Ντομπέλλι), η βαθιά ριζωμένη ανάγκη μας να αποδίδουμε την αιτία ενός αποτελέσματος κυρίως στα πρόσωπα που βλέπουμε, αγνοώντας το ευρύτερο πλαίσιο, τους εξωτερικούς παράγοντες και στην προκειμένη περίπτωση, τον δημιουργό του ίδιου του έργου.

Όπως επισημαίνει ο Ρολφ Ντομπέλλι στο έργο του Η Τέχνη της Καθαρής Σκέψης, αυτό το σφάλμα διαποτίζει πολλούς τομείς της ζωής. Από την πολιτική και τον αθλητισμό μέχρι τη μουσική και το θέατρο. Βλέπουμε τον ερμηνευτή και ξεχνάμε τον συνθέτη. Ακούμε τον ομιλητή και παραβλέπουμε τον συγγραφέα της ομιλίας. Θαυμάζουμε το αποτέλεσμα, αλλά παραγνωρίζουμε την πηγή του.

Και όμως, το αληθινό θαύμα της μουσικής δεν είναι η εκτέλεση, όσο εντυπωσιακή και αν είναι αυτή, αλλά η σύνθεση. Είναι η γέννηση μιας ατμόσφαιρας, μιας αφηγηματικής δομής, ενός συναισθηματικού κόσμου εκεί όπου υπήρχε μόνο σιωπή και μια λευκή σελίδα. Η διαφορά ανάμεσα σε δύο παρτιτούρες είναι κοσμογονική σε σύγκριση με τη διαφορά ανάμεσα σε δύο ερμηνείες της ίδιας παρτιτούρας. Κι όμως, στο φως των προβολέων, το πρόσωπο του μαέστρου μοιάζει να αφηγείται τη μουσική σαν να είναι δική του.

Η σύνθεση, ωστόσο, δεν έχει πρόσωπο. Δεν κινείται θεατρικά, δεν χαμογελά, δεν υποκλίνεται. Και ακριβώς επειδή είναι αθέατη, συχνά υποτιμάται. Οι δημιουργοί συχνά παραμένουν σκιές πίσω από τη λάμψη της ερμηνείας. Αλλά είναι εκείνοι που γεννούν την ιστορία.

Η αναγνώριση αυτής της αλήθειας δεν μειώνει τον ρόλο των εκτελεστών, αντιθέτως, τον τοποθετεί μέσα στο σωστό του πλαίσιο. Ο μαέστρος και ο σολίστ είναι απαραίτητοι για να «αποκωδικοποιηθεί» η παρτιτούρα, αλλά δεν είναι οι δημιουργοί του νοήματος. Είναι οι μεταφορείς του. Όπως ο ηθοποιός δεν είναι ο συγγραφέας, ο διερμηνέας δεν είναι ο συγγραφέας του κειμένου που μεταφράζει, έτσι και οι ερμηνευτές δεν είναι οι γεννήτορες της μουσικής.

Αν λοιπόν θέλουμε να καταλάβουμε τι πραγματικά «παίζεται» σε μια συναυλία ή στη ζωή γενικότερα, χρειάζεται να στρέψουμε το βλέμμα μας πέρα από τα πρόσωπα που βρίσκονται στη σκηνή. Να δούμε τις επιδράσεις, τα συμφραζόμενα, τις συνθήκες που τα διαμορφώνουν. Και πάνω απ’ όλα, να δώσουμε φωνή σε εκείνους που δεν είναι παρόντες, αλλά χωρίς τους οποίους τίποτα από όσα βλέπουμε και ακούμε δεν θα υπήρχε: τους Δημιουργούς. 

Η Τεχνητή Νοημοσύνη, η Νέα Εξουσία και η Μετάβαση του Ανθρώπου - Από την Πολιτική στη Μετα-Ανθρωπολογία

 Στην αυγή του 21ου αιώνα, η ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά σε ένα ιστορικό σταυροδρόμι. Η ραγδαία εξάπλωση της Τεχνητής Νοημοσύνης (A.I.) δεν συνιστά απλώς ένα τεχνολογικό άλμα, αλλά σηματοδοτεί την αρχή ενός νέου πολιτισμικού καθεστώτος. Η A.I. εντάσσεται πλέον όχι απλώς στην καθημερινή παραγωγή ή την επικοινωνία, αλλά στον ίδιο τον μηχανισμό της εξουσίας. Όπως συνέβη με την πυρηνική τεχνολογία στον 20ό αιώνα, η A.I. προσδιορίζει όχι μόνο τις στρατηγικές δυναμικές μεταξύ κρατών, αλλά και τις μορφές εξάρτησης, κυριαρχίας και ηγεμονίας στην παγκόσμια σκηνή.

Σε πολιτικό επίπεδο, η Τεχνητή Νοημοσύνη φέρει ένα παράδοξο. Ενώ υπόσχεται ουδετερότητα, ταχύτητα και αντικειμενικότητα, στην πράξη ενισχύει τις ανισότητες και μετατοπίζει την ισχύ σε εκείνους που ελέγχουν τα δεδομένα και τους αλγορίθμους. Η Shoshana Zuboff, στην ανάλυσή της για τον "καπιταλισμό της επιτήρησης", δείχνει πώς οι μεγάλες πλατφόρμες (Big Tech) έχουν μετατραπεί σε τεχνολογικές υπερδυνάμεις που διαμορφώνουν την ανθρώπινη συμπεριφορά μέσα από την προβλεπτική ανάλυση και τον έλεγχο της πληροφορίας.

Η πολιτική, επομένως, δεν χάνεται. Αλλάζει επίπεδο. Η Wendy Brown προειδοποιεί ότι ο νεοφιλελευθερισμός σε συνεργασία με τις τεχνολογίες διαμορφώνει υποκείμενα που δεν είναι πλέον πολίτες, αλλά μονάδες διαχείρισης ρίσκου, οικονομικής αποτελεσματικότητας και επιτήρησης. Η δημοκρατία αποδυναμώνεται όχι με θεαματική κατάρρευση, αλλά με ήπια αποδιάρθρωση. Οι θεσμοί παραμένουν, αλλά χάνουν το νόημα και την πολιτική τους ενέργεια. Σε αυτό το πλαίσιο, ο David Runciman αναλύει τη φθορά της δημοκρατίας ως λειτουργική κόπωση. Οι δημοκρατίες μοιάζουν να λειτουργούν κανονικά, αλλά στην πραγματικότητα είναι κενές περιεχομένου, καθώς η πραγματική ισχύς έχει μετατοπιστεί σε αδιαφανείς τεχνολογικούς μηχανισμούς και διακρατικά συμφέροντα.

Η A.I. πέρα από την πολιτική, διεισδύει και στον πολιτισμό. Στην εκπαίδευση, υποκαθιστά τον ρόλο του εκπαιδευτικού με προσαρμοστικά προγράμματα μάθησης. Στην τέχνη, δημιουργεί αυτόνομα έργα βασισμένα σε δεδομένα προτιμήσεων. Στην εργασία, προβλέπει και αξιολογεί την παραγωγικότητα. Και στη διακυβέρνηση, σχεδιάζει σενάρια με βάση προβλεπτικά μοντέλα αντί για συλλογική κρίση. Αυτή η εξέλιξη προωθεί μια μορφή "τεχνο-ορθολογικής κυριαρχίας", όπου η αυθεντία δεν προκύπτει από την πολιτική συμμετοχή ή το ήθος, αλλά από την υπολογιστική υπεροχή.

Ωστόσο, όπως έχει δείξει η ιστορία, καμία τεχνολογική δύναμη δεν είναι πολιτικά ουδέτερη. Η A.I. χρησιμοποιείται ήδη σε μορφές νεοαποικιακού ελέγχου. Από την ψηφιακή εποπτεία πληθυσμών στον παγκόσμιο Νότο, μέχρι την εξάρτηση ολόκληρων κρατών από υποδομές και πλατφόρμες που ελέγχονται από εταιρείες των μεγάλων δυνάμεων. Η αποικιοκρατία δεν είναι πια στρατιωτική, αλλά αλγοριθμική.

Η ανθρωπότητα αλλάζει. Η σχέση της με τη γνώση, τη δημιουργικότητα και την αυτονομία μετασχηματίζεται. Η A.I. δεν είναι απλώς εργαλείο, είναι ο καθρέφτης του τρόπου που αναθεωρούμε τι σημαίνει να είμαστε άνθρωποι. Εάν η κρίση, η αμφιβολία και η ηθική ευθύνη ήταν κάποτε τα θεμέλια της ανθρώπινης υποκειμενικότητας, σήμερα φαίνεται να αντικαθίστανται από την ταχύτητα, την αποδοτικότητα και την αλγοριθμική πρόβλεψη.

Η πρόκληση δεν είναι τεχνική. Είναι βαθιά πολιτική και φιλοσοφική. Βρισκόμαστε ενώπιον της ανάγκης να επανεφεύρουμε τον εαυτό μας, όχι μόνο ως τεχνικά ικανά όντα, αλλά ως πολιτικά και ηθικά υποκείμενα ικανά να οραματίζονται, να αντιστέκονται και να δημιουργούν πέρα από τα όρια που θέτουν οι μηχανές. 

Η σύγχρονη παθολογία της πολιτικής (Runciman & Brown)

Ο David Runciman υποστηρίζει πως η δημοκρατία δεν πεθαίνει από κατάρρευση, αλλά μέσω μιας διαδικασίας υποβάθμισης που παραμένει συχνά αφανής.
Η Wendy Brown προσθέτει πως η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν διαβρώνεται απλώς από εξωτερικούς εχθρούς, αλλά από εσωτερικές διαδικασίες νεοφιλελεύθερης αποπολιτικοποίησης. Αυτή η αποπολιτικοποίηση συνοδεύεται πια από νέες τεχνολογικές μορφές εξουσίας που μετασχηματίζουν το πολιτικό σώμα σε υπολογιστικό αντικείμενο.

• Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς εργαλείο, αλλά νέα μορφή επιτήρησης και επιβολής κανόνων που διαφεύγει της κλασικής πολιτικής λογοδοσίας. Όπως θα έλεγε η Brown, αυτό αποτελεί μορφή μετα-κυριαρχικής εξουσίας χωρίς πολιτικό πρόσωπο, χωρίς εγγραφή σε συνταγματικά όρια.

«Ο ψηφιακός καπιταλισμός αδειάζει την πολιτική από νόημα, καθιστώντας την τεχνικό πρόβλημα προς διαχείριση, όχι διακύβευμα συλλογικής βούλησης».
Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί ήδη ως:
-Αόρατος ρυθμιστής συμπεριφοράς (αλγοριθμικά feeds, social scoring)

-Εργαλείο ασφάλειας & βιοπολιτικής (π.χ. αναγνώριση προσώπων, αστυνόμευση βάσει δεδομένων)
-Καθρέφτης και ενισχυτής ανισοτήτων (ιδιαίτερα σε μεταναστευτικούς/εργασιακούς πληθυσμούς)

Ο Runciman έχει αναφερθεί στη δυνατότητα "λογισμικού αυταρχισμού", όπου η εξουσία δεν επιβάλλεται από άνθρωπο, αλλά από λογισμικά που ενσωματώνουν την ιδεολογία των δημιουργών τους.

• Η ψηφιακή εξουσία ως αποπολιτικοποίηση του πολίτη. Η νέα ψηφιακή δημόσια σφαίρα δεν ενισχύει τη δημοκρατία, αλλά κατακερματίζει το κοινό νόημα. Ο αλγοριθμικός κατακερματισμός της προσοχής και η υπερπληροφόρηση αντικαθιστούν τη συλλογική πράξη με μονάδες θορύβου.

«Δεν υπάρχει πλέον “δήμος” αλλά μόνο πλατφόρμα χρηστών» — μια πολιτική τεχνολογικά διασπασμένη σε likes, retweets και σπασμωδικά ξεσπάσματα.
Η Wendy Brown αναφέρει πως ο νεοφιλελευθερισμός μετατρέπει τον πολίτη σε επιχειρηματική μονάδα και πλέον στον 21ο αιώνα, αυτή η μονάδα αυτο-παρακολουθείται, αυτο-υπολογίζεται, αυτο-εκθέτει και αυτο-πειθαρχείται με εργαλεία που θεωρεί "ουδέτερα".

• Οι νέο-αποικιακές μεταμορφώσεις της ισχύος. Η σύγχρονη πολιτική δεν επιβάλλεται μόνο με στρατό. Οι σύγχρονες αποικιοκρατίες χρησιμοποιούν,
-Χρέος και εξαρτήσεις (IMF, Παγκόσμια Τράπεζα)
-Τεχνολογικές εξαρτήσεις (data colonialism)

-Εκπαιδευτική ηγεμονία (soft power της γνώσης)
-Οικολογική αποικιοποίηση (εξαγορά εδαφών, μεταναστευτική χειραγώγηση)
Σύμφωνα με τη Brown, το φαντασιακό της ανθρωπότητας έχει διαστρεβλωθεί από αυτού του τύπου τις επεμβάσεις. Οι παγκόσμιες νοηματοδοτήσεις υποτάσσονται σε γεωοικονομικά συμφέροντα – δεν παράγονται από κάτω, από τους λαούς.

• Το κενό νοήματος, πολιτική χωρίς οντολογική κατεύθυνση. Αμφότεροι Runciman και Brown μιλούν για μια εποχή πολιτικής χωρίς πυξίδα. Οι άνθρωποι δρουν με επιθετικότητα, αλλά χωρίς στόχο, οργισμένοι χωρίς αφήγηση, παγιδευμένοι σε συστήματα που μιμούνται την πολιτική, χωρίς να την ενσαρκώνουν.

Η τεχνητή νοημοσύνη, η επιτήρηση, η βιοεξουσία και η αποπολιτικοποίηση συνθέτουν μια μετα-ανθρωπιστική κατεύθυνση όπου η ζωή συνεχίζεται χωρίς πρόσωπο, χωρίς νόημα, χωρίς κοινό τόπο.

• Η επιστροφή σε μια ουσιαστική πολιτική δεν είναι ρομαντική ουτοπία, αλλά ανάγκη επιβίωσης.
-Χρειαζόμαστε αφηγήσεις που να προϋποθέτουν ανθρώπινη δράση.
-Χρειαζόμαστε συλλογικότητα ενάντια στην ψηφιακή παθητικότητα.

-Χρειαζόμαστε νέες μορφές δημοκρατίας – μη τεχνοκρατικές, μη εταιρικές, μη αποικιακές.

Η Wendy Brown γράφει χαρακτηριστικά στο Nihilistic Times (2023):
«Το καθήκον μας δεν είναι να διασώσουμε τη δημοκρατία του παρελθόντος, αλλά να φανταστούμε εκ νέου την πολιτική δυνατότητα του μέλλοντος».

Εθνικό Κράτος, Κράτος, και Δημοκρατίες ‘’ζόμπι’’

 Κράτος. Το κράτος είναι μια πολιτική οντότητα με καθορισμένη εδαφική επικράτεια, έναν πληθυσμό, και μια οργανωμένη δομή εξουσίας που ασκεί κυριαρχία σε αυτήν την περιοχή. Οι κύριες λειτουργίες του κράτους περιλαμβάνουν τη διασφάλιση της τάξης, την παροχή δημόσιων υπηρεσιών και τη ρύθμιση των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων. Η θεωρία του Μαξ Βέμπερ περιγράφει το κράτος ως «ο οργανισμός που διεκδικεί το μονοπώλιο της νόμιμης βίας».

Εθνικό Κράτος. Το εθνικό κράτος είναι μια ιδιαίτερη μορφή κράτους, όπου η κυριαρχία βασίζεται στην ταύτιση μιας εθνικής ομάδας (με κοινά πολιτισμικά, γλωσσικά, ή ιστορικά χαρακτηριστικά) με την πολιτική οντότητα του κράτους. Η ιδέα του εθνικού κράτους αναδύθηκε κυρίως με τη Συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) και εδραιώθηκε τον 19o και 20o αιώνα. Στόχος του είναι η ομοιογένεια και η ενίσχυση της εθνικής ταυτότητας.

Τα εθνικά κράτη ήταν ‘’αποκύημα της φαντασίας ́ ́, ‘’πώς είναι δυνατόν να περιγράφεται ο λαός ως κυρίαρχος εφόσον ασκείται εξουσία επάνω του’’. Σε κάθε περίπτωση, το εθνικό κράτος είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο και ισχυρό αποκύημα της φαντασίας (Γουέντι Μπράουν, Walled States, Waning Soverignty).

•Απόσπασμα από το έργο της Γουέντι Μπράουν (Walled States, Waning Sovereignty)

Η Γουέντι Μπράουν ασχολείται με το πώς το εθνικό κράτος, παρόλο που είναι προϊόν της ανθρώπινης φαντασίας, έχει εξαιρετική επιρροή και λειτουργεί ως ένας ισχυρός μηχανισμός οργάνωσης εξουσίας.

"Αποκύημα της φαντασίας". Η φράση αυτή αναφέρεται στην ιδέα ότι το εθνικό κράτος δεν είναι φυσικό ή αναπόφευκτο. Είναι μια κοινωνική κατασκευή, μια αφήγηση που καθοδηγεί τη συλλογική δράση και νομιμοποιεί τη συγκέντρωση εξουσίας. Οι έννοιες της «κυριαρχίας του λαού» ή του «έθνους» είναι ιδεολογικές, που συχνά συγκαλύπτουν την άσκηση εξουσίας από ελίτ.

"Πώς είναι δυνατόν να περιγράφεται ο λαός ως κυρίαρχος ενώ ασκείται εξουσία επάνω του;". Η φαινομενική αντίφαση ανάμεσα στη «λαϊκή κυριαρχία» και την ύπαρξη εξουσίας εξηγείται μέσα από τη θεωρία της πολιτικής εκπροσώπησης. Ενώ η εξουσία αποδίδεται στον λαό, στην πράξη εκπροσωπείται από κυβερνώντες ή θεσμούς που τη διαχειρίζονται.

Χρήσιμο και ισχυρό "αποκύημα". Παρά τις ιδεολογικές του καταβολές, το εθνικό κράτος λειτουργεί ως μέσο οργάνωσης των κοινωνιών και επιβολής τάξης. Ο ρόλος του παραμένει κρίσιμος στις σύγχρονες πολιτικές και οικονομικές δομές.

Δημοκρατίες ‘’ζόμπι’’ (Ντέιβιντ Ράνσιμαν)

‘’Δημοκρατίες ‘’ζόμπι’’, ‘’. Η βασική ιδέα είναι ότι οι άνθρωποι απλά παρακολουθούν μια παράσταση, στο πλαίσιο της οποίας ο ρόλος τους είναι να προσφέρουν ή να αποφεύγουν το χειροκρότημα σε κατάλληλες στιγμές. Οι δημοκρατικές πολιτικές διαδικασίες, έχουν εξελιχθεί σε περίτεχνη παράσταση’’ (Ντέιβιντ Ράνσιμαν).

Ο όρος υποδηλώνει ότι πολλές από τις σύγχρονες δημοκρατίες συνεχίζουν να υφίστανται θεσμικά, αλλά στην πραγματικότητα έχουν χάσει την ουσία τους. Υπάρχει μια εξωτερική εμφάνιση κανονικότητας (εκλογές, κοινοβούλια, κόμματα), αλλά το περιεχόμενο και οι αξίες που στηρίζουν τη δημοκρατία – όπως η λαϊκή συμμετοχή, η λογοδοσία και η πραγματική εκπροσώπηση – έχουν υπονομευθεί.

Ο Ράνσιμαν επισημαίνει ότι ενώ οι θεσμοί μοιάζουν να λειτουργούν, οι πολίτες συχνά δεν συμμετέχουν ενεργά στη δημοκρατική διαδικασία, είτε λόγω αδιαφορίας, είτε επειδή πιστεύουν ότι η συμμετοχή τους δεν έχει νόημα. Περιγράφει την αποτυχία των δημοκρατικών συστημάτων να ανταποκριθούν στον αρχικό τους σκοπό, δηλαδή τη συμμετοχή του λαού στη λήψη αποφάσεων.

Η έννοια της «παράστασης». Οι σύγχρονες δημοκρατίες συχνά περιορίζονται σε μια επιφανειακή συμμετοχή των πολιτών. Οι πολίτες καλούνται να παίξουν έναν περιορισμένο ρόλο (όπως να ψηφίσουν ή να υποστηρίξουν συγκεκριμένα κόμματα) χωρίς ουσιαστική επιρροή στις πολιτικές αποφάσεις.

Πολιτική και αποξένωση. Η ιδέα είναι ότι οι δημοκρατικές διαδικασίες μετατρέπονται σε θέαμα, όπου οι πολιτικοί «παίζουν ρόλους» για να πείσουν το κοινό. Αυτή η εξέλιξη οδηγεί σε αδιαφορία και αποξένωση των πολιτών από την πολιτική.

Κριτική. Ο Ράνσιμαν θέτει το ερώτημα κατά πόσο οι θεσμοί της δημοκρατίας παραμένουν λειτουργικοί ή έχουν γίνει κενό γράμμα, αναδεικνύοντας την ανάγκη για επανεξέταση των τρόπων με τους οποίους ασκείται η πολιτική.

Οι «Δημοκρατίες ζόμπι» είναι ένας όρος που χρησιμοποιεί ο πολιτικός θεωρητικός Ντέιβιντ Ράνσιμαν (David Runciman) για να περιγράψει την κατάσταση των σύγχρονων δημοκρατικών συστημάτων, τα οποία έχουν χάσει τη ζωντάνια, τη λειτουργικότητα και την αυθεντική σύνδεση με τους πολίτες τους. Η έννοια αυτή αναλύεται κυρίως στο έργο του "How Democracy Ends" (2018), όπου εξετάζει την κρίση των φιλελεύθερων δημοκρατιών στη σύγχρονη εποχή.

Η παρακμή της συμμετοχής. Οι πολίτες στις δημοκρατίες ζόμπι συχνά περιορίζονται σε παθητικό ρόλο. Ψηφίζουν στις εκλογές, αλλά πέρα από αυτό, δεν έχουν ουσιαστικό έλεγχο στις πολιτικές διαδικασίες.
Η πολιτική έχει μετατραπεί σε ένα είδος θεάματος ή παράστασης, όπου οι ηγέτες προσπαθούν να διαχειριστούν την εικόνα τους αντί να ασχολούνται με ουσιαστικές πολιτικές.

Η αποξένωση των πολιτών. Ο σύγχρονος πολίτης αισθάνεται ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες του. Αυτό ενισχύεται από την τεχνοκρατική διαχείριση και την παγκοσμιοποίηση, που συχνά απομακρύνουν τη λήψη αποφάσεων από τον λαό.

Το παράδοξο της σταθερότητας

Οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν δραματικά (όπως γινόταν στο παρελθόν), αλλά φθείρονται σταδιακά. Αυτό οδηγεί σε μια κατάσταση όπου οι πολίτες συμβιβάζονται με την αδράνεια και αποδέχονται ότι δεν έχουν πραγματική εξουσία.

Ο ρόλος της τεχνολογίας. Η τεχνολογία και τα κοινωνικά μέσα έχουν συμβάλει στη δημιουργία ενός πολιτικού περιβάλλοντος, όπου οι πληροφορίες χειραγωγούνται εύκολα, και οι πολίτες δυσκολεύονται να διακρίνουν την αλήθεια από την παραπληροφόρηση.

Απειλή από τον αυταρχισμό. Ο Ράνσιμαν προειδοποιεί ότι οι δημοκρατίες ζόμπι μπορεί να είναι ευάλωτες σε αυταρχικές τάσεις, καθώς η απογοήτευση των πολιτών δημιουργεί το έδαφος για δημαγωγούς και αυταρχικές εναλλακτικές.

Κριτική ανάλυση

Ο Ράνσιμαν δεν ισχυρίζεται ότι η δημοκρατία έχει τελειώσει, αλλά ότι βρίσκεται σε ένα στάδιο παρακμής, το οποίο απαιτεί επαναξιολόγηση των θεσμών και των αξιών της. Προτείνει ότι οι σύγχρονες δημοκρατίες πρέπει να εξετάσουν νέους τρόπους συμμετοχής και διακυβέρνησης, που να ανταποκρίνονται στις προκλήσεις της εποχής μας.

Η πρόταση του Ράνσιμαν για το μέλλον. Επανάσταση στη συμμετοχή. Χρειάζονται νέες μορφές συμμετοχής που να ενσωματώνουν την τεχνολογία και να δίνουν πραγματική φωνή στους πολίτες.

Αναθεώρηση των θεσμών. Οι δημοκρατικοί θεσμοί πρέπει να γίνουν πιο διαφανείς, ευέλικτοι και προσαρμοσμένοι στις ανάγκες των κοινωνιών.

Δημοκρατία πέρα από τις εκλογές. Ο Ράνσιμαν προτείνει ότι οι δημοκρατίες πρέπει να επανεξετάσουν τη μονομέρεια των εκλογών ως κύριο μηχανισμό λογοδοσίας.

Οι «δημοκρατίες ζόμπι» του Ντέιβιντ Ράνσιμαν μπορούν να συσχετιστούν με πολλές σύγχρονες πολιτικές πραγματικότητες, καθώς βλέπουμε φαινόμενα που αντικατοπτρίζουν την αποξένωση των πολιτών, την υποβάθμιση της συμμετοχής και τη θεατρικότητα στις δημοκρατικές διαδικασίες.

•Η κυριαρχία της εικόνας στην πολιτική

Στις σύγχρονες δημοκρατίες, οι πολιτικοί συχνά επικεντρώνονται στη δημόσια εικόνα τους και στη διαχείριση εντυπώσεων, παρά στη λήψη ουσιαστικών αποφάσεων:

Οι πολιτικές καμπάνιες βασίζονται ολοένα και περισσότερο στα κοινωνικά μέσα, με την έμφαση να δίνεται στη δημιουργία viral στιγμών και όχι σε βαθιές πολιτικές συζητήσεις. Για παράδειγμα, η χρήση του Twitter από ηγέτες όπως ο Ντόναλντ Τραμπ κατέδειξε πώς η πολιτική μπορεί να μετατραπεί σε θέαμα.

Η χρήση «συναισθηματικής πολιτικής» (emotional politics), όπου οι πολιτικοί δίνουν έμφαση σε δραματικές στιγμές για να τραβήξουν την προσοχή των ψηφοφόρων, υποκαθιστώντας τον ουσιαστικό διάλογο.

Η απομάκρυνση της εξουσίας από τους πολίτες. Η λήψη αποφάσεων μετατοπίζεται συχνά σε τεχνοκράτες, γραφειοκράτες ή υπερεθνικούς οργανισμούς, μειώνοντας την αίσθηση ελέγχου που έχουν οι πολίτες.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ορισμένοι πολίτες αισθάνονται ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται από μη εκλεγμένους θεσμούς (όπως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή), γεγονός που προκαλεί δυσπιστία.

Οι εμπορικές συμφωνίες (π.χ. TTIP ή CETA) συχνά διαπραγματεύονται κεκλεισμένων των θυρών, με ελάχιστη συμμετοχή πολιτών ή εθνικών κοινοβουλίων.

Η θεατρικότητα των εκλογών. Η διαδικασία των εκλογών, αντί να αποτελεί ουσιαστική έκφραση λαϊκής βούλησης, συχνά γίνεται μια «παράσταση» όπου οι πολίτες απλώς επιλέγουν ανάμεσα σε περιορισμένες επιλογές.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το εκλογικό σύστημα δίνει υπέρμετρη δύναμη σε συγκεκριμένες πολιτείες (swing states), ενώ το εκλογικό σώμα περιορίζεται σε δύο κυρίως κόμματα.

Οι εκλογικές διαδικασίες σε πολλές χώρες χαρακτηρίζονται από τη χειραγώγηση μέσω μεγάλων χορηγών, με αποτέλεσμα να εξυπηρετούνται τα συμφέροντα των οικονομικών ελίτ και όχι του λαού.

Η πολιτική ως reality show. Η σύγχρονη πολιτική συχνά παρουσιάζεται ως ένα είδος «διαγωνισμού» ή θεάματος, με τους πολιτικούς να «παίζουν ρόλους».

Τα προεκλογικά ντιμπέιτ μετατρέπονται σε τηλεοπτικά σόου, όπου οι υποψήφιοι δεν απαντούν ουσιαστικά σε ερωτήσεις, αλλά επικεντρώνονται σε ατάκες που θα τραβήξουν την προσοχή.

Η άνοδος των «χαρισματικών» ηγετών, όπως ο Μπόρις Τζόνσον ή ο Βίκτορ Όρμπαν, οι οποίοι χρησιμοποιούν την εικόνα τους και τη ρητορική τους για να ενισχύσουν το προφίλ τους, συχνά σε βάρος της πολιτικής ουσίας.

Η αδιαφορία ή αποξένωση των πολιτών. Πολλοί πολίτες στις δημοκρατικές κοινωνίες δηλώνουν απογοητευμένοι ή ακόμα και αδιάφοροι απέναντι στην πολιτική, καθώς πιστεύουν ότι δεν έχουν τη δύναμη να επηρεάσουν τις εξελίξεις.

Η συνεχής μείωση της συμμετοχής στις εκλογές σε πολλές χώρες, όπως η Γαλλία ή οι ΗΠΑ, υποδηλώνει την αίσθηση ματαιότητας που νιώθουν πολλοί πολίτες.

Η αυξανόμενη αποδοχή της άποψης ότι «όλοι οι πολιτικοί είναι ίδιοι» ενισχύει την πολιτική απάθεια και τη στροφή σε πιο ακραίες ή απλοϊκές λύσεις.

Η άνοδος των αυταρχικών τάσεων στις δημοκρατίες. Η απογοήτευση από τις δημοκρατικές διαδικασίες οδηγεί συχνά σε αυξανόμενη υποστήριξη προς αυταρχικές μορφές διακυβέρνησης.

Οι πολιτικές του Ερντογάν στην Τουρκία, υποβαθμίζουν τη δημοκρατική συμμετοχή και ενισχύουν την εκτελεστική εξουσία.

Οι «εκλογές» στη Ρωσία και σε άλλες χώρες που διατηρούν το προσωπείο της δημοκρατίας, αλλά στην πραγματικότητα λειτουργούν αυταρχικά.

Το φαινόμενο της παραπληροφόρησης και των fake news. Η διάχυση ψευδών ειδήσεων και η χρήση της προπαγάνδας στις σύγχρονες δημοκρατίες υπονομεύουν την ποιότητα της δημόσιας συζήτησης.

Το σκάνδαλο του Cambridge Analytica και η χειραγώγηση των δεδομένων πολιτών για πολιτικές καμπάνιες.

Η εξάπλωση συνωμοσιολογικών θεωριών που επηρεάζουν τις εκλογικές επιλογές (π.χ. QAnon στις ΗΠΑ).

Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν πώς οι σύγχρονες δημοκρατίες συχνά λειτουργούν με τρόπους που ταιριάζουν στη θεωρία των «δημοκρατιών ζόμπι».

Οι συνωμοσιολογικές θεωρίες του QAnon αποτελούν ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα μαζικής παραπληροφόρησης στις Ηνωμένες Πολιτείες, με σημαντικές επιπτώσεις στις εκλογικές επιλογές και τη δημοκρατική διαδικασία.

QAnon

Το QAnon είναι μια συνωμοσιολογική θεωρία που ξεκίνησε το 2017 από ανώνυμες αναρτήσεις σε ιστότοπους όπως το 4chan και το 8chan. Ο μυστηριώδης χρήστης «Q» ισχυρίστηκε ότι ήταν αξιωματούχος με πρόσβαση σε απόρρητες πληροφορίες του αμερικανικού κράτους. Στην «αφήγηση» του QAnon, προωθούνται οι εξής βασικοί ισχυρισμοί:

Μυστικό δίκτυο παιδοφίλων και σατανιστών. Υποστηρίζεται ότι μια παγκόσμια ελίτ – αποτελούμενη από πολιτικούς, διάσημους και επιχειρηματίες – συμμετέχει σε παιδοφιλικά δίκτυα και λατρεύει τον Σατανά.

Ο Ντόναλντ Τραμπ ως «σωτήρας». Οι οπαδοί πιστεύουν ότι ο πρώην πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ είναι ένας «εκλεκτός ηγέτης» που πολεμά κρυφά το κατεστημένο (deep state) για να αποκαλύψει αυτή τη συνωμοσία.

Ημέρα της κρίσης – "The Storm". Σύμφωνα με το QAnon, μια ημέρα («The Storm») θα έρθει, όπου θα συλληφθούν και θα τιμωρηθούν όλοι όσοι συμμετέχουν στη συνωμοσία.

Επιρροή στις εκλογικές επιλογές. Η θεωρία του QAnon, παρότι ακραία, απέκτησε μεγάλη δημοτικότητα, ιδίως μέσω των κοινωνικών μέσων, επηρεάζοντας τη στάση των πολιτών σε βασικά ζητήματα και εκλογές.

Υποψήφιοι υποστηρικτές του Qanon. Στις ενδιάμεσες εκλογές του 2020, αρκετοί υποψήφιοι για το Κογκρέσο στις ΗΠΑ είχαν εκφράσει υποστήριξη στο QAnon. Μερικοί εξ αυτών εξελέγησαν, όπως η Μάρτζορι Τέιλορ Γκριν, η οποία παραμένει ένθερμη υποστηρίκτρια της θεωρίας.

Επιρροή στις προεδρικές εκλογές του 2020. Πολλοί οπαδοί του QAnon υιοθέτησαν τον ισχυρισμό ότι οι εκλογές «κλάπηκαν» από τον Ντόναλντ Τραμπ, μια αφήγηση που ενίσχυσε την πόλωση και τις διαμαρτυρίες μετά τις εκλογές.

Η εκστρατεία κατά της επιστολικής ψήφου (mail-in voting) από κύκλους του QAnon συνέβαλε στη δυσπιστία για τη νομιμότητα των εκλογικών διαδικασιών.

Κίνητρα αποχής από τις εκλογές. Ορισμένοι οπαδοί πίστευαν ότι οι εκλογές δεν έχουν σημασία, καθώς η «The Storm» θα έφερνε ριζικές αλλαγές, οδηγώντας σε αποχή από τη διαδικασία.

Ρόλος των κοινωνικών μέσων. Τα κοινωνικά δίκτυα, όπως το Facebook, το Twitter και το YouTube, συνέβαλαν στην εξάπλωση του Qanon.

Οι αλγόριθμοι προώθησαν περιεχόμενο που συχνά βασιζόταν σε ακραίες θεωρίες για να κρατήσουν την προσοχή των χρηστών.

Πολλές ομάδες και σελίδες με εκατομμύρια μέλη χρησιμοποιούσαν το QAnon για να κινητοποιούν ανθρώπους, κυρίως σε υπερσυντηρητικούς κύκλους.

Σχέση με την επίθεση στο Καπιτώλιο. Η θεωρία του QAnon συνέβαλε άμεσα στη ρητορική που οδήγησε στην επίθεση στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου 2021. Πολλοί από τους συμμετέχοντες πίστευαν στις αφηγήσεις του QAnon και θεωρούσαν ότι προστατεύουν τον Ντόναλντ Τραμπ από μια «συνωμοσία». Κεντρικές φιγούρες της επίθεσης εντοπίστηκαν να κρατούν σύμβολα του QAnon, όπως μπλουζάκια και σημαίες.

Αποκλεισμός από πλατφόρμες. Μετά την επίθεση στο Καπιτώλιο, πολλές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης (Twitter, Facebook, YouTube) έλαβαν μέτρα για την κατάργηση περιεχομένου σχετικού με το QAnon.

Αποδοκιμασία από ειδικούς. Κοινωνιολόγοι και πολιτικοί επιστήμονες τονίζουν ότι το QAnon εκμεταλλεύεται την έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, την ανασφάλεια και την ευκολία διάδοσης παραπληροφόρησης μέσω του διαδικτύου.

Απειλή για τη δημοκρατία. Οι συνωμοσιολογικές θεωρίες όπως το QAnon αποδυναμώνουν τη δημοκρατία, διχάζουν την κοινωνία και υπονομεύουν την εμπιστοσύνη στις εκλογικές διαδικασίες.

Το QAnon αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς οι συνωμοσιολογικές θεωρίες μπορούν να αποκτήσουν πολιτική επιρροή, ιδίως σε περιόδους κοινωνικής κρίσης και δυσπιστίας προς τους θεσμούς.