Από τις Κοινωνίες της Πειθάρχησης στις Κοινωνίες του Ελέγχου

 Deleuze, Foucault και το ψηφιακό παρόν

Ο Gilles Deleuze (1925 - 1995), στο βιβλίο του ‘’Η κοινωνία του ελέγχου’’ (1990), διατυπώνει μια από τις πιο διορατικές αναλύσεις της ύστερης νεωτερικότητας. Το κείμενο λειτουργεί ως συμπλήρωμα και ταυτόχρονα ως υπέρβαση της φουκωικής ανάλυσης των κοινωνιών της πειθάρχησης. Ο Deleuze δεν περιγράφει ένα μελλοντικό καθεστώς, αλλά ένα καθεστώς που ήδη εγκαθίσταται.

Ο όρος που επιστρατεύει - δανεισμένος από τον William S. Burroughs (1914 - 1997) - είναι ο «έλεγχος» (control). Ο Burroughs μιλούσε για κοινωνίες εθισμού, εξάρτησης και χειραγώγησης μέσω πληροφοριακών ροών. Ο Deleuze αναγνωρίζει σε αυτόν τον όρο το κατάλληλο όνομα για μια εξουσία που δεν περιορίζεται στον εγκλεισμό, αλλά λειτουργεί μέσω συνεχούς τροποποίησης της συμπεριφοράς (Burroughs, The Electronic Revolution- Ηλεκτρονική Επανάσταση).

Ο Michel Foucault (1926 – 1984), όπως σημειώνει ο Deleuze, διέκρινε αυτό το καθεστώς ως το άμεσο μέλλον μας, χωρίς όμως να το αναπτύξει συστηματικά. Στα τελευταία του μαθήματα στο Collège de France (Sécurité, territoire, population), ο Foucault δείχνει πώς η εξουσία μετατοπίζεται από την πειθαρχία προς τη διακυβέρνηση των πληθυσμών, με βάση πιθανολογικούς υπολογισμούς και μηχανισμούς ασφάλειας.

Οι απαρχές αυτής της εξουσίας βρίσκονται, κατά τον Foucault, στην ποιμενική εξουσία του χριστιανισμού: μια εξουσία που ενδιαφέρεται ταυτόχρονα για το σύνολο (omnes) και για τον καθένα ξεχωριστά (singulatim). Η ποιμενική εξουσία δεν τιμωρεί απλώς - παράγει υποκείμενα μέσω φροντίδας, καθοδήγησης και διαρκούς γνώσης του εσωτερικού τους κόσμου.

Κοινωνίες της Πειθάρχησης - Το Κλειστό Μοντέλο. Οι κοινωνίες της πειθάρχησης, όπως τις αναλύει ο Foucault στο Επιτήρηση και Τιμωρία, βασίζονται σε κλειστά, διακριτά περιβάλλοντα: σχολείο, στρατόπεδο, εργοστάσιο, νοσοκομείο, φυλακή. Κάθε ίδρυμα επιβάλλει συγκεκριμένες τεχνικές: χρονική ρύθμιση, επιτήρηση, ιεραρχία, εξέταση.

Το άτομο είναι εδώ ένα σώμα προς εκπαίδευση. Η εξουσία είναι ορατή, εντοπίσιμη, και λειτουργεί μέσω κανόνων. Το μοντέλο αυτό κορυφώνεται στον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, παράλληλα με τον βιομηχανικό καπιταλισμό.

Κοινωνίες του Ελέγχου - Το Ανοιχτό και Συνεχές Μοντέλο. Στις κοινωνίες του ελέγχου, τα κλειστά περιβάλλοντα διαλύονται και αντικαθίστανται από ανοιχτά κυκλώματα. Δεν περνάμε πλέον από στάδια· βρισκόμαστε σε μόνιμη διαδικασία.

Ο Deleuze γράφει χαρακτηριστικά: «Ο έλεγχος είναι βραχύς, γρήγορος και συνεχής, ενώ η πειθαρχία ήταν μακρά, άπειρη και διακεκομμένη».

Το άτομο παύει να είναι «άτομο» και γίνεται dividual - ένα σύνολο δεδομένων που μπορεί να τεμαχιστεί, να ανασυντεθεί και να αξιολογηθεί. Οι μάζες δεν είναι πλέον πλήθη, αλλά στατιστικά δείγματα, αγορές, πληθυσμοί δεδομένων.

Social Media - Η Εσωτερίκευση του Ελέγχου. Τα social media αποτελούν ίσως το καθαρότερο παράδειγμα κοινωνιών του ελέγχου. Δεν επιβάλλουν απαγορεύσεις· παράγουν επιθυμίες. Η εξουσία δεν είναι εξωτερική, αλλά εσωτερικευμένη.

Ο χρήστης επιτηρεί τον εαυτό του, εκθέτει οικειοθελώς δεδομένα, προσαρμόζει τη συμπεριφορά του σε αλγοριθμικές ανταμοιβές (likes, visibility).

Εδώ συναντάμε αυτό που η Shoshana Zuboff (1951-), ονομάζει «καπιταλισμό της επιτήρησης» (Η εποχή του καπιταλισμού), μια οικονομία που βασίζεται στη μετατροπή της εμπειρίας σε δεδομένα προς πρόβλεψη και έλεγχο της συμπεριφοράς.

Ο έλεγχος δεν είναι κατασταλτικός, είναι ηδονικός. Όπως σημειώνει ο Byung-Chul Han (1959-), η σύγχρονη εξουσία δεν λέει «πρέπει», αλλά «μπορείς» (Ψυχοπολιτική).

Τεχνητή Νοημοσύνη και Προληπτική Διακυβέρνηση. Η τεχνητή νοημοσύνη ενσαρκώνει την πιο ώριμη μορφή ελέγχου. Οι αλγόριθμοι προβλέπουν συμπεριφορές, κατηγοριοποιούν πληθυσμούς, λαμβάνουν αποφάσεις χωρίς διαφάνεια.

Συστήματα προληπτικής αστυνόμευσης, πιστωτικής αξιολόγησης ή αυτόματης επιλογής περιεχομένου λειτουργούν πριν από το γεγονός. Δεν τιμωρούν το έγκλημα· προλαμβάνουν την πιθανότητα.

Συστήματα προληπτικής αστυνόμευσης, πιστωτικής αξιολόγησης ή αυτόματης επιλογής περιεχομένου λειτουργούν πριν από το γεγονός. Δεν τιμωρούν το έγκλημα· προλαμβάνουν την πιθανότητα.

Εδώ ο έλεγχος συμπίπτει με αυτό που ο Foucault ονόμαζε βιοπολιτική: η ζωή καθαυτή γίνεται αντικείμενο διαχείρισης.

Στη Δίκη (ως Προφητεία του Ελέγχου), ο Franz Kafka (1883 - 1924) - απεικονίζει μια εξουσία χωρίς κέντρο, χωρίς σαφή νόμο, χωρίς τέλος. Ο Josef K. δεν εγκλείεται, αλλά παραμένει διαρκώς υπό αξιολόγηση. Αυτή η ατέρμονη διαδικασία είναι το κατεξοχήν σχήμα του ελέγχου.

Ο νόμος δεν χρειάζεται να εφαρμοστεί, αρκεί να λειτουργεί ως απειλή και εκκρεμότητα. Ο Deleuze και ο Felix Guattari (1930 – 1992), βλέπουν στον Κάφκα τη μετάβαση από τη γραφειοκρατική πειθαρχία σε μια μηχανή εξουσίας που λειτουργεί διάχυτα (Κάφκα: Για μια ελάσσονα λογοτεχνία).

Ζωή υπό Διαρκή Αξιολόγηση. Οι κοινωνίες του ελέγχου δεν αντικαθιστούν τις κοινωνίες της πειθάρχησης· τις ενσωματώνουν και τις υπερβαίνουν. Η εξουσία γίνεται συνεχής, αόρατη, προσωποποιημένη μέσω δεδομένων.

Η ποιμενική φροντίδα του παπά, η διοικητική λογική του κράτους και οι αλγόριθμοι της ψηφιακής εποχής συγκλίνουν σε ένα ενιαίο καθεστώς διαχείρισης της ζωής.

Το κρίσιμο ερώτημα που θέτει ο Deleuze δεν είναι πώς θα «αποδράσουμε», αλλά πώς θα επινοήσουμε νέες μορφές αντίστασης, νέες πρακτικές ζωής και σκέψης, μέσα σε έναν κόσμο όπου ο έλεγχος δεν μας περιορίζει απλώς - μας διαμορφώνει. 

Μια συνάντηση φυσικής, φιλοσοφίας και υπαρξιακής ειλικρίνειας

O Πλάτων, ο Επίκουρος και ο Βουδισμός απαντούν στο ίδιο πρόβλημα: αν ο χρόνος δεν είναι αυτό που νομίζουμε και το «εγώ» δεν είναι ουσία, τότε τι σημαίνει να ζεις και να πεθαίνεις; 

Όλοι ξεκινούν από μια κοινή διαπίστωση. O κόσμος της εμπειρίας είναι ασταθής, το σώμα φθείρεται, ο νους αλλάζει, ο χρόνος δεν κρατιέται. Ο φόβος του θανάτου γεννιέται επειδή, προσπαθούμε να κρατήσουμε κάτι που από τη φύση του ρέει.

•Πλάτων - Υπέρβαση του χρόνου μέσω του Νου. Ο Πλάτων θεωρεί τον χρόνο εικόνα της αιωνιότητας, κάτι που ανήκει στον κόσμο της γένεσης, όχι της αλήθειας. Η αληθινή πραγματικότητα είναι, άχρονη, αμετάβλητη, νοητή (Ιδέες).

•Το «εγώ». Η ψυχή προϋπάρχει και επιβιώνει, το σώμα είναι προσωρινό όχημα. Η γνώση είναι ανάμνηση. Άρα η αλήθεια δεν γεννιέται στον χρόνο. Ο άνθρωπος είναι σώμα + ψυχή από άτομα, χωρίς άυλη ουσία. Όταν τα άτομα διαλυθούν δεν υπάρχει υποκείμενο εμπειρίας.

•Θάνατος και φόβος. Ο θάνατος, είναι απελευθέρωση της ψυχής από τον χρόνο και τη φθορά. Όμως, αυτό απαιτεί φιλοσοφική κάθαρση, όχι παρηγοριά. Ο φόβος του θανάτου μειώνεται μόνο αν αποδεσμευτείς από το σώμα και τις αισθήσεις και στραφείς στον νου.

•Σύνδεση με σύγχρονη φυσική & συνείδηση. Ο πλατωνικός κόσμος μοιάζει με το block universe: όλα υπάρχουν, ο χρόνος δεν ρέει πραγματικά, η συνείδηση «θυμάται» κάτι άχρονο. Αν η συνείδηση είναι διαδικασία, όχι πράγμα, τότε με το τέλος της διαδικασίας, δεν υπάρχει «σκοτάδι», υπάρχει απουσία εμπειρίας. Αυτό ταιριάζει πλήρως με τη σύγχρονη νευροεπιστήμη.

•Επίκουρος - Ο θάνατος δεν είναι πρόβλημα. Ο χρόνος είναι σχέση γεγονότων, όχι ανεξάρτητη οντότητα. Δεν υπάρχει χρόνος χωρίς εμπειρία.
Η διάσημη φράση του Επίκουρου: « Ο θάνατος δεν θα πρέπει να μας απασχολεί, επειδή όταν εμείς υπάρχουμε, ο θάνατος δεν είναι παρών και όταν ο θάνατος είναι παρών, εμείς δεν υπάρχουμε». Άρα ο θάνατος δεν βιώνεται, δεν μπορεί να είναι κακός. Όχι παρηγοριά, αλλά λογική αποδόμηση του φόβου.

•Βουδισμός - Ο φόβος γεννιέται από το λάθος «εγώ». O χρόνος δεν έχει ανεξάρτητη ύπαρξη, είναι εξαρτώμενη εμφάνιση.

Το Παρελθόν το παρόν και το μέλλον, είναι νοητικές κατασκευές.

Το «εγώ». Κεντρική διδασκαλία: Anattā (μη-εαυτός). Δεν υπάρχει μόνιμο «εγώ», μόνο στιγμιακές διεργασίες: αισθήσεις, σκέψεις, μνήμες.

Θάνατος και φόβος. Ο φόβος του θανάτου προκύπτει επειδή προσκολλιόμαστε σε κάτι που δεν υπάρχει όπως νομίζουμε. Ο θάνατος δεν είναι τέλος ενός πράγματος, αλλά αλλαγή ροής. Όχι παρηγοριά, δεν υπόσχεται αθανασία προσώπου, υπόσχεται λύση από τον φόβο.

Σύνδεση με τη κβαντική/σύγχρονη σκέψη. Το «εγώ» ως μοτίβο, όχι ως οντότητα, μοιάζει με αναδυόμενο φαινόμενο. Η απελευθέρωση έρχεται όχι με τη γνώση, αλλά με άμεση κατανόηση.

Πλάτων: Υπέρβαση χρόνου Απόσπαση από τον αισθητό κόσμο. 

Επίκουρος: Ακύρωση του φόβου Αποδοχή του τέλους

Βουδισμός: Διάλυση του «εγώ» Ριζική αλλαγή αντίληψης

Σε σχέση με την εντροπία, τη μνήμη, τη συνείδηση, τον χρόνο ως ανάδυση και οι τρεις λένε, με διαφορετική γλώσσα. Ο φόβος του θανάτου δεν προέρχεται από τον θάνατο, αλλά από λάθος κατανόηση του χρόνου και του εαυτού.
Δεν υπάρχει εγγύηση συνέχειας. Δεν υπάρχει κοσμική εξαίρεση. Υπάρχει όμως σαφήνεια, απελευθέρωση από περιττό φόβο, νόημα χωρίς αιωνιότητα. Δεν χρειάζεται να ζήσεις για πάντα, για να είναι αληθινό αυτό που έζησες.

Αν το «εγώ» είναι μοτίβο και ο χρόνος είναι ανάδυση, τίποτα δεν σου ανήκει πραγματικά. Τότε αλλάζει σιωπηλά το εξής: δεν προσπαθείς να κρατήσεις τη ζωή. Προσπαθείς να συμμετέχεις καθαρά.

Αυτό σημαίνει, λιγότερη εμμονή στο «πώς φαίνομαι», λιγότερος πανικός για έλεγχο, περισσότερη παρουσία. Όχι επειδή «πρέπει», αλλά επειδή το κράτημα κουράζει.

•Οι σχέσεις γίνονται αληθινότερες (και πιο εύθραυστες), όταν καταλάβεις ότι τίποτα δεν είναι εγγυημένο, ούτε εσύ, ούτε ο άλλος, τότε αγαπάς χωρίς απόδειξη διάρκειας, ακούς περισσότερο, αφήνεις λιγότερα ανείπωτα. Όχι ρομαντικά. Ρεαλιστικά. Η περατότητα δεν αφαιρεί βάθος, το δημιουργεί.

•Ο πόνος δεν εξαφανίζεται - αλλά αλλάζει θέση. Αυτές οι ιδέες δεν αναιρούν την απώλεια, τον φόβο, το άγχος. Αλλά ο πόνος δεν γίνεται απόδειξη αποτυχίας ζωής, γίνεται μέρος του κόστους του να υπάρχεις. Και αυτό αλλάζει τα πάντα.

Το νόημα παύει να είναι «τελικό». Δεν ψάχνεις «γιατί υπάρχω;» σαν απάντηση-μνημείο. Ψάχνεις, πώς υπάρχω τώρα με τρόπο συνεπή. Το νόημα δεν ανακαλύπτεται, ασκείται.

•Η υπαρξιακή ψυχολογία δεν προσπαθεί να καθησυχάσει. Προσπαθεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να αντέξει την αλήθεια χωρίς να καταρρεύσει.

Irvin Yalom - Θάνατος, ελευθερία, μοναξιά, νόημα. Η ψυχολογική δυσφορία πηγάζει από τέσσερις υπαρξιακές βεβαιότητεςθάνατο, ελευθερία, υπαρξιακή μοναξιά, έλλειψη εγγενούς νοήματος. Δεν θεραπεύεις τον φόβο του θανάτου. Μαθαίνεις να ζεις με την επίγνωση του. Πρακτικά, λιγότερη αναβολή ζωής, περισσότερη ειλικρίνεια, λιγότερα «θα».

Viktor Frankl - Νόημα χωρίς παρηγοριά. «Η ζωή έχει νόημα». «Η ζωή σε ρωτά - κι εσύ απαντάς με το πώς ζεις». Δεν υπάρχει κοσμικό σενάριο, υπάρχει προσωπική στάση. Το νόημα, δεν σε σώζει από τον θάνατο, σε κρατά όρθιο πριν από αυτόν.

Rollo May - Το θάρρος να υπάρχεις. Ο May μιλά για το άγχος ως φυσική αντίδραση στην ελευθερία, όχι ως παθολογία. Όταν βλέπεις καθαρά, δεν γίνεσαι ήρεμος, γίνεσαι θαρραλέος. Το θάρρος, δεν είναι απουσία φόβου, είναι παραμονή μέσα του χωρίς φυγή.

Σύγχρονη νευροψυχολογία. Σήμερα ξέρουμε ότι ο εγκέφαλος φτιάχνει αφηγήσεις, το «εγώ» είναι μοντέλο. Η ψυχική υγεία, δεν είναι «να πιστεύεις κάτι καθησυχαστικό», αλλά να έχεις εύκαμπτο μοντέλο εαυτού. Αυτό είναι σχεδόν βουδιστικό - χωρίς μεταφυσική.

Μια πρακτική στάση ζωής - Όχι «κανόνες». Να ζεις χωρίς εγγύηση, αλλά όχι χωρίς φροντίδα. Να αγαπάς χωρίς ιδιοκτησία, αλλά όχι ψυχρά. Να ξέρεις ότι θα τελειώσεις και παρ’ όλα αυτά να επιλέγεις. Να μη ζητάς παρηγοριά από το Σύμπαν, αλλά συνέπεια από τον εαυτό σου.

Ίσως η ωριμότερη μορφή ελπίδας, δεν είναι ότι «όλα θα πάνε καλά», αλλά ότι μπορώ να είμαι παρών ακόμη κι όταν δεν πάνε.

Η μουσική υπάρχει μόνο όσο εκτυλίσσεται στον χρόνο, δεν μπορείς να την κρατήσεις και όμως το νόημά της δεν χάνεται όταν τελειώσει. Το νόημα δεν χρειάζεται διάρκεια για να είναι αληθινό. Η παύση δεν ακυρώνει το έργο. Το τέλος δεν αναιρεί την εμπειρία. 

Ο χρόνος μπορεί να κινείται και προς τα πίσω σε κβαντικό επίπεδο

 Στην κβαντική φυσική, οι βασικοί νόμοι (π.χ. η εξίσωση του Schrödinger) είναι σχεδόνσυμμετρικοί ως προς τον χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι μαθηματικά, λειτουργούν το ίδιο είτε ο χρόνος «τρέχει» μπροστά είτε πίσω.

Σε πειραματικό επίπεδο, έχουν γίνει κβαντικά πειράματα (κυρίως σε κβαντικούς υπολογιστές ή μεμονωμένα σωματίδια) όπου ένα σύστημα, εξελίσσεται και κατόπιν επανέρχεται σε προηγούμενη κατάστασή του, σαν να «γυρίζει τον χρόνο πίσω».

•Δεν σημαίνει ότι ο χρόνος γυρίζει πίσω όπως στη φαντασία ή στις ταινίες.
•Σημαίνει ότι η μικροσκοπική φυσική δεν επιβάλλει κατεύθυνση στον χρόνο.
•Η «ροή προς τα εμπρός» εμφανίζεται όταν έχουμε πολλά σωματίδια και θερμοδυναμική (βλ. εντροπία).

«Ο χρόνος δεν είναι αυτός που αντιλαμβανόμαστε». Ο Ρίτσαρντ Φέϋνμαν, όπως και ο Αϊνστάιν, υπογράμμιζε ότι: Ο χρόνος είναι ένα εργαλείο της θεωρίας, όχι απαραίτητα μια θεμελιώδης οντότητα όπως τον βιώνουμε.
Στη φυσική του Φέϋνμαν, τα σωματίδια δεν ακολουθούν μία μοναδική πορεία στον χρόνο. Αντίθετα, εξετάζονται όλες οι πιθανές διαδρομές (path integrals). Υπάρχουν μαθηματικές περιγραφές όπου ένα σωματίδιο, μπορεί να ερμηνευτεί σαν να κινείται προς τα πίσω στον χρόνο (π.χ. τα ποζιτρόνια).

Η ανθρώπινη εμπειρία του χρόνου (παρελθόν - παρόν - μέλλον) δεν είναι απαραίτητα θεμελιώδης στη φύση. Είναι πιθανόν να είναι αναδυόμενη ιδιότητα, όπως η θερμοκρασία.

-Τι είναι ο χρόνος; Δεν υπάρχει μία ενιαία απάντηση. Εξαρτάται από το πλαίσιο.

•Στην Κλασική Φυσική (Νεύτων). Ο χρόνος είναι απόλυτος, παγκόσμιος, ρέει το ίδιο για όλους. Αυτή η εικόνα έχει καταρριφθεί.

•Στη Σχετικότητα (Αϊνστάιν). Ο χρόνος εξαρτάται από την ταχύτητα και τη βαρύτητα, δεν είναι ίδιος για όλους, είναι δεμένος με τον χώρο - χωρόχρονος.

-Ο χρόνος «κυλά» πιο αργά κοντά σε μεγάλα βαρυτικά πεδία, σε αντικείμενα που κινούνται πολύ γρήγορα.

•Στην Κβαντική Φυσική, ο χρόνος δεν είναι πλήρως κατανοημένος. Δεν υπάρχει ακόμη ολοκληρωμένη θεωρία «κβαντικού χρόνου».

-Σε ορισμένες προσεγγίσεις, ο χρόνος δεν είναι θεμελιώδης, αλλά προκύπτει από συσχετίσεις μεταξύ κβαντικών καταστάσεων

Φιλοσοφία της Φυσικής - Υπάρχουν δύο βασικές απόψεις. Ο χρόνος υπάρχει πραγματικά (ρεαλισμός). Ο χρόνος είναι τρόπος αντίληψης (Καντ, σύγχρονες θεωρίες).
Ο Αϊνστάιν έγραψε: «Η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι μια επίμονη ψευδαίσθηση».

-Σε κβαντικό επίπεδο, ο χρόνος δεν έχει σαφή κατεύθυνση.
-Η καθημερινή μας αίσθηση του χρόνου πιθανότατα: προκύπτει από την εντροπία, τη μνήμη και τη δομή του εγκεφάλου.
-Ο χρόνος μπορεί να μην είναι «κάτι που ρέει», αλλά, ένας τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η εμπειρία και η φυσική πληροφορία.

•Εντροπία. Μέτρο αταξίας ή καλύτερα μέτρο πιθανοτήτων. Ένα σύστημα έχει χαμηλή εντροπία όταν είναι τακτοποιημένο. Όταν υπάρχουν λίγοι τρόποι να βρίσκεται έτσι. Ένα σύστημα έχει υψηλή εντροπία όταν είναι ακατάστατο. Όταν υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι να βρίσκεται έτσι.

Παράδειγμα, ένα ποτήρι που πέφτει και σπάει:
-Το «ολόκληρο ποτήρι» είναι μία συγκεκριμένη κατάσταση. -Τα «σπασμένα κομμάτια» είναι άπειρες δυνατές καταστάσεις. -Άρα η φύση «προτιμά» τη διάλυση - μεγαλύτερη εντροπία.

•Ο 2ος Νόμος της Θερμοδυναμικής. Σε ένα κλειστό σύστημα, η εντροπία πάντα αυξάνεται. Αυτός ο νόμος δεν απαγορεύει να πάμε προς τα πίσω, αλλά το καθιστά απίθανο.
Και εδώ εμφανίζεται το βέλος του χρόνου. Θυμόμαστε το παρελθόν (χαμηλή εντροπία), όχι το μέλλον (υψηλή εντροπία).

•Γιατί ο χρόνος «πάει μπροστά»; Οι θεμελιώδεις εξισώσεις της φυσικής, δεν έχουν κατεύθυνση χρόνου.
Η κατεύθυνση προκύπτει επειδή το Σύμπαν ξεκίνησε σε ακραία χαμηλή εντροπία (Μεγάλη Έκρηξη) και από τότε «ξεδιπλώνεται» προς πιο πιθανές καταστάσεις.
Άρα Ο χρόνος δεν ρέει. Η εντροπία αυξάνεται. Κι εμείς ονομάζουμε αυτή την αύξηση «ροή του χρόνου».

•Σύνδεση εντροπίας και μνήμης. Η μνήμη είναι ένα φυσικό φαινόμενο.
Για να αποθηκεύσεις μνήμη πρέπει να αλλάξει μια φυσική κατάσταση στον εγκέφαλο.
Αυτή η αλλαγή παράγει εντροπία. Μπορούμε να αποθηκεύσουμε πληροφορία μόνο προς την κατεύθυνση αύξησης της εντροπίας.

Δεν μπορείς να θυμάσαι το μέλλον, γιατί δεν έχουν συμβεί ακόμη οι φυσικές αλλαγές, δεν έχει παραχθεί εντροπία.
Άρα θυμόμαστε το παρελθόν όχι επειδή «πέρασε», αλλά επειδή άφησε ίχνη.

•Συνείδηση και χρόνος. Η συνείδηση δεν αντιλαμβάνεται τον χρόνο άμεσα. Αντιλαμβάνεται αλλαγές, ακολουθίες, αιτιότητα.
Η αίσθηση του «τώρα» είναι μια σύνθεση μνήμης (παρελθόν), αισθήσεων (παρόν) και πρόβλεψης (μέλλον).

-Ο εγκέφαλος συγκρίνει καταστάσεις, δημιουργεί μια αφήγηση συνέχειας.
-Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει χρόνος. Χωρίς αλλαγή δεν υπάρχει συνείδηση.

•Γιατί το παρόν φαίνεται να «κινείται»; Στην πραγματικότητα το παρόν δεν κινείται, αλλά η συνείδηση «σαρώνει» καταστάσεις αυξανόμενης εντροπίας.

-Ο χρόνος είναι για τη φυσική δομή συσχετίσεων. Για τον εγκέφαλο ιστορία.
-Ο θεωρητικός φυσικός Τζούλιαν Μπάρμπουρ (Julian Barbour 1937-) λέει:
-Ο χρόνος δεν υπάρχει. Υπάρχουν μόνο στιγμές γεμάτες ίχνη άλλων στιγμών.

•Ένα βαθύτερο συμπέρασμα. Η εντροπία δίνει κατεύθυνση. Η μνήμη δίνει παρελθόν. Η συνείδηση δίνει αίσθηση ροής.
-Χωρίς παρατηρητή ο χρόνος είναι συμμετρικός.
-Με παρατηρητή ο χρόνος αποκτά νόημα.

-Ο χρόνος ίσως δεν είναι ιδιότητα του Σύμπαντος, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ένα σύστημα που θυμάται βιώνει την αύξηση της εντροπίας.

Ελεύθερη βούληση και χρόνος. Το πρόβλημα είναι αν οι νόμοι της φυσικής είναι ντετερμινιστικοί (κλασική φυσική) ή πιθανοκρατικοί (κβαντική φυσική). Τότε πού χωρά η ελεύθερη βούληση;

•Κλασική άποψη (Νεύτων). Το μέλλον καθορίζεται πλήρως από το παρελθόν. Η ελεύθερη βούληση φαίνεται ψευδαίσθηση.

•Κβαντική άποψη. Το μέλλον δεν είναι πλήρως καθορισμένο. Υπάρχει αβεβαιότητα. -Όμως η τυχαιότητα δεν είναι ελευθερία. Ένα τυχαίο γεγονός δεν είναι «επιλογή».
-Μια πιο σύγχρονη ιδέα είναι, ότι η ελεύθερη βούληση δεν είναι παραβίαση των νόμων, αλλά η ικανότητα ενός συστήματος να προβλέπει πιθανά μέλλοντα, και να δρα με βάση εσωτερικά μοντέλα.

-Ο εγκέφαλος «τρέχει» προσομοιώσεις, αξιολογεί συνέπειες, επιλέγει διαδρομές.
-Η βούληση δεν βρίσκεται έξω από τον χρόνο, αλλά μέσα στη δομή του, ως επεξεργασία πληροφορίας.

-Ελεύθερη βούληση. Η ικανότητα να επηρεάζεις, ποιο μέλλον θα γίνει παρελθόν.

•Κβαντική μέτρηση, παρατηρητής και συνείδηση - Το κβαντικό παράδοξο στην κβαντική φυσική.

-Ένα σύστημα βρίσκεται σε υπέρθεση καταστάσεων. -Όταν μετράμε, βλέπουμε μία συγκεκριμένη έκβαση. -Τι προκαλεί αυτή τη «κατάρρευση»;

-Δεν απαιτείται ανθρώπινη συνείδηση.
-Ο παρατηρητής είναι οποιαδήποτε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. -Αυτό λέγεται αποσυνοχή (decoherence).

Και τότε τι ρόλο παίζει η συνείδηση; Η συνείδηση, δεν καταρρέει το κύμα, αλλά βιώνει μία συγκεκριμένη ιστορία. Από όλες τις πιθανές εξελίξεις, η συνείδηση «κατοικεί» σε μία συνεπή ακολουθία γεγονότων.
-Η εμπειρία είναι επιλογή αφήγησης, όχι δημιουργία πραγματικότητας.

-Ο χρόνος, δεν είναι σειρά στιγμών, αλλά δομή συσχετισμών.
-Η συνείδηση, εντοπίζει σταθερές συσχετίσεις και τις ονομάζει «πραγματικότητα».

•Ο χρόνος ως ψευδαίσθηση - αλλά αναγκαία
Το πιο φιλοσοφικό και ίσως το πιο όμορφο σημείο.
-Αν ο χρόνος δεν είναι θεμελιώδης, το Σύμπαν «υπάρχει» ως σύνολο, χωρίς ροή, χωρίς «τώρα».
-Αυτό λέγεται block universe.

-Τότε γιατί νιώθουμε τον χρόνο; Γιατί, είμαστε συστήματα που επεξεργάζονται πληροφορία, αποθηκεύουν μνήμη και κάνουν προβλέψεις.
-Η αίσθηση του χρόνου είναι ένα εργαλείο πλοήγησης στην πραγματικότητα.
Χωρίς αυτήν δεν υπάρχει μάθηση, δεν υπάρχει απόφαση, δεν υπάρχει ταυτότητα.

-Όπως το χρώμα δεν υπάρχει «αντικειμενικά» (είναι ερμηνεία συχνότητας), έτσι και ο χρόνος μπορεί να είναι ερμηνεία αλλαγής.
-Αλλά το χρώμα είναι απολύτως πραγματικό για εμάς, το ίδιο και ο χρόνος.

•Η μεγάλη εικόνα. Η εντροπία δίνει κατεύθυνση. Η μνήμη δημιουργεί παρελθόν.

-Η συνείδηση δημιουργεί ροή. Η ελεύθερη βούληση επιλέγει ανάμεσα σε πιθανά μέλλοντα. 

-Η κβαντική φυσική επιτρέπει πολλαπλές εξελίξεις. Ο χρόνος το πλαίσιο αφήγησης.

Ο χρόνος μπορεί να μην «ρέει» στο Σύμπαν, αλλά αναδύεται αναγκαστικά σε κάθε ον που θυμάται, προβλέπει και επιλέγει.

•Τι σημαίνει «θάνατος» στη φυσική. Στη φυσική, ο θάνατος δεν είναι γεγονός όπως μια έκρηξη. Είναι διαδικασία αποσύνδεσης.
-Για έναν άνθρωπο σταματά η ικανότητα: αποθήκευσης μνήμης, ενοποίησης εμπειρίας, πρόβλεψης. Δηλαδή καταρρέει το σύστημα που δημιουργεί το «εγώ».

-Ο θάνατος είναι η παύση της αφήγησης, όχι η εξαφάνιση της ύλης.

•Το «εγώ» ως πληροφορία. Το «εγώ» δεν είναι ουσία, είναι μοτίβο πληροφορίας.
-Πιο συγκεκριμένα, συγκεκριμένες συνδέσεις νευρώνων, συγκεκριμένες μνήμες, συγκεκριμένος τρόπος επεξεργασίας.
-Άρα, το εγώ υπάρχει μόνο όσο διατηρείται η συνεκτική δομή αυτής της πληροφορίας. -Όταν αυτή η δομή καταρρεύσει, το εγώ παύει, όπως μια μελωδία όταν σπάσει το όργανο.

•Η αθανασία της πληροφορίας (τι ισχύει πραγματικά). Φυσικός νόμος. Στη σύγχρονη φυσική, η πληροφορία δεν καταστρέφεται (π.χ. μαύρες τρύπες - αρχή διατήρησης πληροφορίας). Όμως, δεν διατηρείται η οργάνωσή της.

Τι επιβιώνει; Τα άτομα διασπώνται. Η ενέργεια διαχέεται. Η πληροφορία διαχέεται στο περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι το Σύμπαν «θυμάται» ότι υπήρξες, αλλά όχι ως ενιαίος εαυτός.

•Θάνατος και χρόνος. Αν ο χρόνος δεν ρέει πραγματικά, τότε όλες οι στιγμές υπάρχουν στο «μπλοκ» του χωροχρόνου.
Αυτό οδηγεί σε μια παράξενη αλλά γαλήνια ιδέα: Οι στιγμές που έζησες δεν χάνονται, απλώς δεν δημιουργούνται νέες. Δεν «σβήνονται», απλώς παύει η συνέχεια.

•Υπάρχει προσωπική αθανασία; Από φυσική σκοπιά όχι, με την έννοια της συνειδητής συνέχειας.
Η συνείδηση απαιτεί, συνεχή επεξεργασία, εντροπική ροή, μνήμη.
Με τον θάνατο, αυτή η ροή σταματά.

-Υπάρχει όμως άλλου είδους «συνέχεια». Αιτιακή συνέχεια. Επηρέασες ανθρώπους, γεγονότα, αποφάσεις. Αυτές συνεχίζουν.
-Πληροφοριακή σκιά. Στα ίχνη που άφησες: μνήμες άλλων, έργα, αλλαγές στο περιβάλλον. -Χωροχρονική ύπαρξη. Οι στιγμές σου υπάρχουν «εκεί», για πάντα, στο σύνολο του χωροχρόνου.

•Μνήμη, συνείδηση και το «τέλος». Ο χρόνος βιώνεται μόνο από συστήματα που θυμούνται. Χωρίς μνήμη δεν υπάρχει αναμονή, δεν υπάρχει φόβος.

-Ο θάνατος δεν βιώνεται. Βιώνεται μόνο η ιδέα του θανάτου. Αυτό είναι κρίσιμο.

•Ένα ήσυχο, όχι παρηγορητικό αλλά αληθινό συμπέρασμα. Δεν είμαστε αθάνατοι ως πρόσωπα, αλλά είμαστε αμετάκλητα γεγονότα στο Σύμπαν. Το ότι έζησες, δεν αναιρείται, δεν ακυρώνεται, δεν «ξε-γίνεται».
-Ο χρόνος μπορεί να είναι αναδυόμενος. Η συνείδηση είναι αφήγηση.

-Ο θάνατος είναι παύση αφήγησης. Η πληροφορία διαχέεται αλλά δεν μηδενίζεται. -Το νόημα δεν προκύπτει από αιωνιότητα, αλλά από το ότι κάτι υπήρξε μία φορά.

•••Το γεγονός ότι κάτι είναι πεπερασμένο, δεν το κάνει λιγότερο πραγματικό - το κάνει πολύτιμο.