Οντολογία του ήχου

 

Η οντολογία του ήχου αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά και ιδιόμορφα πεδία της σύγχρονης φιλοσοφίας, καθώς μας καλεί να επανεξετάσουμε τη φύση της πραγματικότητας μέσα από κάτι που δεν μπορούμε να αγγίξουμε, αλλά μας περιβάλλει διαρκώς. Παραδοσιακά, η δυτική φιλοσοφική σκέψη ήταν έντονα οφθαλμοκεντρική, δίνοντας προτεραιότητα στα οπτικά ερεθίσματα και στα σταθερά, υλικά αντικείμενα. Όταν όμως στρέφουμε την προσοχή μας στον ήχο, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια οντότητα που δεν είναι στατική, αλλά αποτελεί μια δυναμική διαδικασία.
Ο ήχος δεν «είναι» απλώς, αλλά «συμβαίνει» μέσα στον χρόνο, γεγονός που ανατρέπει την κλασική διάκριση μεταξύ πραγμάτων και γεγονότων, αναδεικνύοντας τη χρονικότητα ως το βασικότερο θεμέλιο της ακουστικής μας εμπειρίας.

Το ερώτημα που απασχολεί τους φιλοσόφους σε αυτόν τον τομέα εντοπίζεται στην ίδια την τοποθεσία και την υπόσταση του ήχου. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι ο ήχος είναι μια καθαρά υποκειμενική, ψυχική εμπειρία που δημιουργείται αποκλειστικά μέσα στο μυαλό του ακροατή όταν τα αυτιά του δέχονται ερεθίσματα, πράγμα που σημαίνει ότι χωρίς κάποιον να ακούει, ο κόσμος βυθίζεται στη σιωπή. Αντίθετα, μια άλλη ισχυρή φιλοσοφική τάση βλέπει τον ήχο ως ένα αντικειμενικό, φυσικό γεγονός που συμβαίνει στον εξωτερικό κόσμο, είτε ως δόνηση των μορίων του αέρα είτε ως μια ιδιότητα που ανήκει στο ίδιο το αντικείμενο που παράγει τον θόρυβο. Αυτή η προσέγγιση μάς ωθεί να αντιληφθούμε τον ήχο ως ένα ανεξάρτητο συμβάν, το οποίο συνεχίζει να υφίσταται στο περιβάλλον ακόμα κι αν δεν βρίσκεται κανείς εκεί για να το καταγράψει.

H οντολογία του ήχου μάς βοηθά να κατανοήσουμε με έναν εντελώς νέο τρόπο τις σχέσεις μας με τον χώρο και τους γύρω μας. Ενώ η όραση τείνει να απομονώνει τον παρατηρητή από το αντικείμενο, τοποθετώντας τον απέναντί του, η ακοή λειτουργεί με έναν τρόπο που μας εμπεριέχει και μας ενώνει με το περιβάλλον. Ο ήχος μας διαπερνά, μας αγκαλιάζει και μας τοποθετεί στο κέντρο μιας διαρκούς ροής σχέσεων και αλληλεπιδράσεων. Τελικά, η μελέτη της ύπαρξης του ήχου μάς διδάσκει ότι ο κόσμος δεν αποτελείται μόνο από στερεά, ακίνητα αντικείμενα που περιμένουν να τα κοιτάξουμε, αλλά είναι ένα ζωντανό πλέγμα από ενέργειες, κινήσεις και σχέσεις που ξεδιπλώνονται κάθε στιγμή μέσα στον χρόνο.
Διευρύνοντας αυτή τη σκέψη, έχει μεγάλο ενδιαφέρον το πώς η οντολογία του ήχου συνδέεται με την έννοια της μνήμης και της απουσίας. Ο ήχος έχει την ιδιαιτερότητα να εξαφανίζεται τη στιγμή ακριβώς που γεννιέται, καθώς η ύπαρξή του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη φθορά του χρόνου. Αυτή η εφήμερη φύση του, δημιουργεί μια βαθιά αίσθηση απώλειας αλλά και εγγύτητας, αφού κάθε ακουστική εμπειρία είναι μοναδική και δεν μπορεί να επαναληφθεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Ακόμα και στην εποχή των ψηφιακών καταγραφών, αυτό που αποθηκεύουμε δεν είναι ο ίδιος ο ζωντανός ήχος, αλλά ένα ίχνος του, μια αναπαράσταση που προσπαθεί να παγιδεύσει κάτι που από τη φύση του είναι φευγαλέο.

Η σύγχρονη φιλοσοφία στρέφει το βλέμμα της και στην οντολογία της σιωπής, η οποία δεν θεωρείται πλέον ως το απόλυτο μηδέν ή η απλή απουσία του ήχου. Η σιωπή αντιμετωπίζεται ως το απαραίτητο υπόβαθρο που επιτρέπει στον ήχο να αναδυθεί και να αποκτήσει νόημα, λειτουργώντας σαν τον λευκό καμβά στη ζωγραφική. Είναι μια κατάσταση γεμάτη ένταση και προσμονή, η οποία κουβαλά τη δική της υπαρξιακή βαρύτητα. Κατανοώντας τη σιωπή όχι ως κενό, αλλά ως μια ενεργή οντότητα, αντιλαμβανόμαστε ότι ο ακουστικός μας κόσμος είναι ένα συνεχές παιχνίδι ανάμεσα στην παρουσία και την απουσία, όπου το κάθε στοιχείο προσδιορίζει και δικαιώνει την ύπαρξη του άλλου.
Τελικά, η ακουστική οντολογία μάς προκαλεί να αναθεωρήσουμε και τα όρια του ίδιου μας του σώματος. Όταν ακούμε έναν βαθύ, χαμηλό συχνότητων ήχο, δεν τον αντιλαμβανόμαστε μόνο με τα αυτιά μας, αλλά νιώθουμε τις δονήσεις στο στήθος και στο δέρμα μας, γεγονός που αποδεικνύει ότι η ακοή είναι μια ολοκληρωτική σωματική εμπειρία. Ο ήχος σπάει τα στενά όρια ανάμεσα στο εσωτερικό μας και στον εξωτερικό κόσμο, καθώς εισβάλλει μέσα μας και μας δονεί σωματικά. Με αυτόν τον τρόπο, μας υπενθυμίζει ότι δεν είμαστε απλώς αποστασιοποιημένοι παρατηρητές του σύμπαντος, αλλά ενεργά, σωματικά όντα που συμμετέχουν και συντονίζονται με τον ρυθμό της ίδιας της ύπαρξης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η θεώρηση του Γάλλου φιλοσόφου Ζαν-Λυκ Νανσύ (Jean-Luc Nancy 1940-2-21), για την ακουστική φύση της ύπαρξης. Ο ίδιος υποστήριξε ότι, σε αντίθεση με το υποκείμενο της όρασης που παραμένει ένας παθητικός θεατής απέναντι σε κάτι σταθερό, το υποκείμενο της ακοής βρίσκεται πάντα σε κατάσταση συντονισμού. Η ύπαρξη, επομένως, δεν στέκεται απλώς μπροστά μας ως αντικείμενο παρατήρησης, αλλά αντηχεί, καλώντας μας να γίνουμε μέρος της. Αυτή η ακουστική οντολογία μάς υπενθυμίζει ότι το να υπάρχει κανείς σημαίνει, στην ουσία του, να δονείται και να συνομιλεί αδιάκοπα με τον κόσμο που τον περιβάλλει.

Η σύνδεση αυτή με τη φαινομενολογία, τη μουσική αισθητική και την τεχνολογία αποκαλύπτει το πλήρες βάθος του ακουστικού μας κόσμου. Φιλόσοφοι της φαινομενολογίας, όπως ο Μάρτιν Χάιντεγκερ (Martin Heidegger 1889-1976) και ο Μορίς Μερλό-Ποντί (Maurice Merleau-Ponty 1908-1961), μετατόπισαν το κέντρο βάρους από την αφηρημένη επιστημονική ανάλυση των ηχητικών κυμάτων στην άμεση, βιωματική εμπειρία του ακούσματος. Για τη φαινομενολογία, ο ήχος δεν είναι ένα αντικείμενο προς μελέτη, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο κόσμος μάς αποκαλύπτεται και μας μιλάει. Όταν ακούμε τον άνεμο στα δέντρα ή τα βήματα κάποιου στο πάτωμα, δεν επεξεργαζόμαστε απλώς δεδομένα, αλλά ερχόμαστε σε άμεση επαφή με την ίδια την παρουσία των πραγμάτων, συνειδητοποιώντας ότι η ύπαρξη είναι εξαρχής μια ακουστική σχέση.

Αυτή η πρωταρχική σχέση βρίσκει την απόλυτη έκφρασή της στην αισθητική της μουσικής, όπου ο ήχος απελευθερώνεται από την ανάγκη να σημάνει κάτι συγκεκριμένο και γίνεται καθαρή μορφή και κίνηση. Στη μουσική, η οντολογία του ήχου αποκτά μια νέα διάσταση, καθώς οι ήχοι οργανώνονται με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργούν χρόνο και χώρο μέσα στη συνείδησή μας. Οι στοχαστές της μουσικής αισθητικής επισημαίνουν ότι ένα μουσικό έργο δεν υπάρχει ως ένα σταθερό αντικείμενο στο ράφι, αλλά γεννιέται ξανά και ξανά κάθε φορά που εκτελείται και ακούγεται. Η μουσική μάς αποδεικνύει έμπρακτα ότι η πραγματικότητα μπορεί να είναι δυναμική, ρευστή και γεμάτη συναίσθημα, χωρίς να χρειάζεται να υλοποιηθεί σε κάτι στερεό ή ορατό.

Στον σύγχρονο κόσμο, ωστόσο, αυτή η βιωματική και καλλιτεχνική εμπειρία του ήχου αναδιαμορφώνεται ριζικά από την εξέλιξη της τεχνολογίας. Από την εφεύρεση της φωνογραφίας μέχρι τους σημερινούς αλγορίθμους και τα ψηφιακά περιβάλλοντα, η τεχνολογία αποκόπτει τον ήχο από την αρχική φυσική του πηγή και τον μετατρέπει σε ένα αυτόνομο, αναπαραγώγιμο αντικείμενο. Αυτή η μεταβολή αλλάζει βαθιά τον τρόπο που σχετιζόμαστε με το περιβάλλον μας, καθώς μπορούμε να μεταφέρουμε ηχητικά τοπία του παρελθόντος στο παρόν ή να απομονωθούμε μέσα σε εξατομικευμένες ακουστικές φούσκες. Τελικά, η τεχνολογία δεν αλλάζει απλώς τα μέσα με τα οποία ακούμε, αλλά επαναπροσδιορίζει την ίδια την οντολογική υπόσταση του ήχου, μετατρέποντάς τον από ένα εφήμερο, φυσικό συμβάν σε ένα διαρκώς παρόν και εύπλαστο στοιχείο της καθημερινότητάς μας.
Αυτή η ψηφιακή εποχή έχει φέρει στο προσκήνιο την έννοια της σχιζοφωνίας, έναν όρο που δημιουργήθηκε από τον Καναδό συνθέτη και στοχαστή Ρέιμοντ Μάρεϊ Σέιφερ1 στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Ετυμολογικά, ο όρος προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «σχίζω», που σημαίνει διαχωρίζω ή κομματιάζω, και «φωνή», που αναφέρεται στον ήχο. Με αυτή τη σύνθεση, ο δημιουργός του όρου θέλησε να περιγράψει το πρωτόγνωρο φαινόμενο όπου ένας ήχος αποκόπτεται βίαια από το φυσικό σώμα ή το περιβάλλον που τον παρήγαγε, χάρη στην εμφάνιση των μέσων ηχογράφησης και αναπαραγωγής. Ο Σέιφερ χρησιμοποίησε τη λέξη έχοντας στο μυαλό του μια σκόπιμη αναλογία με τον ιατρικό όρο της σχιζοφρένειας, θέλοντας να τονίσει μια αίσθηση βαθιάς υπαρξιακής και πολιτισμικής διάσπασης.

Πριν από την ανακάλυψη του γραμμοφώνου και του ραδιοφώνου, κάθε ήχος ήταν άρρηκτα δεμένος με τον χώρο και τον χρόνο της δημιουργίας του, καθώς για να ακούσεις μια φωνή ή ένα όργανο έπρεπε να είσαι παρών στην ίδια ακριβώς τοποθεσία. Η σχιζοφωνία περιγράφει ακριβώς αυτή την απώλεια της φυσικής ενότητας, όπου ο ήχος μετατρέπεται σε ένα αυτόνομο αντικείμενο που μπορεί να αναπαραχθεί οπουδήποτε, οποτεδήποτε και σε οποιαδήποτε ένταση, δημιουργώντας μια νέα, τεχνητή ακουστική πραγματικότητα. Όταν περπατάμε στον δρόμο φορώντας ακουστικά και ακούγοντας μια συναυλία που ηχογραφήθηκε πριν από χρόνια σε μια άλλη ήπειρο, βιώνουμε έναν απόλυτο διαχωρισμό ανάμεσα σε αυτό που βλέπουν τα μάτια μας και σε αυτό που ακούν τα αυτιά μας, δημιουργώντας την αίσθηση ενός ηχητικού φαντάσματος.
Αυτή η ριζική αλλαγή στην υπόσταση του ήχου αντικατοπτρίζεται έντονα και σε σύγχρονα μουσικά είδη, τα οποία έρχονται να κλονίσουν τις κλασικές φιλοσοφικές απόψεις για τη δομή και την αρμονία. Είδη όπως η ambient, η noise music ή η συγκεκριμένη μουσική (musique concrète) δεν βασίζονται πλέον στις παραδοσιακές νότες και μελωδίες, αλλά χρησιμοποιούν ως πρώτη ύλη τους ίδιους τους θορύβους του περιβάλλοντος, από το βουητό των εργοστασίων μέχρι τον ήχο των ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων. Αυτά τα ακούσματα προκαλούν την αισθητική μας διότι μας αναγκάζουν να αναγνωρίσουμε τη μουσικότητα σε πράγματα που παλαιότερα θεωρούνταν ενοχλητικά ή ασήμαντα. Με αυτόν τον τρόπο, η σύγχρονη μουσική δημιουργία αποδεικνύει ότι τα όρια ανάμεσα στην τέχνη και την καθημερινή πραγματικότητα είναι ρευστά, μετατρέποντας τον ίδιο τον κόσμο σε ένα απέραντο, εν εξελίξει μουσικό έργο. Για να κατανοήσουμε σε βάθος αυτή τη σύνθετη εμπειρία, ο Αμερικανός μετα-φαινομενολόγος Ντόν Ίντε (Don Ihde 1934-2014), προσφέρει μια εξαιρετικά διεισδυτική ανάλυση, εστιάζοντας στο πώς η ακοή μάς αποκαλύπτει τις εσωτερικές ποιότητες των πραγμάτων. Ο Ίντε επισημαίνει ότι ενώ η όραση μας δείχνει μόνο την εξωτερική επιφάνεια ενός αντικειμένου, ο ήχος έχει την ικανότητα να φανερώνει το εσωτερικό του, όπως όταν χτυπάμε ένα δοχείο για να καταλάβουμε αν είναι γεμάτο ή άδειο, ή αν είναι φτιαγμένο από μέταλλο ή ξύλο. Μέσα από τη φαινομενολογική του προσέγγιση, ο ήχος αναδεικνύεται σε μια γέφυρα που σπάει την επιφανειακή απόσταση, επιτρέποντάς μας να βιώσουμε τον κόσμο όχι ως μια συλλογή από βουβά αντικείμενα, αλλά ως μια ζωντανή συμφωνία γεμάτη βάθος, υφή και εσωτερικότητα. Η σχιζοφωνία, επομένως, σε συνδυασμό με τις νέες μουσικές και φιλοσοφικές αναζητήσεις, δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική εξέλιξη, αλλά μια βαθιά υπαρξιακή διάγνωση για τον σύγχρονο άνθρωπο, ο οποίος μαθαίνει να πλοηγείται και να συντονίζεται με έναν κόσμο γεμάτο από ηχητικά αποσπάσματα και φωνές χωρίς σώμα.

1 Ο Ρέιμοντ Μάρεϊ Σέιφερ (Raymond Murray Schafer, 1933 - 2021) ήταν διαπρεπής Καναδός συνθέτης, συγγραφέας, μουσικοπαιδαγωγός και περιβαλλοντιστής. Έγινε παγκοσμίως γνωστός ως ο πρωτοπόρος και «πατέρας» του κινήματος της Ακουστικής Οικολογίας (Acoustic Ecology) και για την ανάπτυξη της έννοιας του ηχοτοπίου (soundscape).
Εισήγαγε τον όρο σχιζοφωνία (schizophonia), που περιγράφει τον διαχωρισμό ενός ήχου από την αρχική φυσική πηγή παραγωγής του, λόγω της τεχνολογίας (μέσω ηχογράφησης ή εκπομπής).