Συναισθησία

Η συναισθησία είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον νευρολογικό φαινόμενο κατά το οποίο οι αισθήσεις μας «μπλέκονται» με έναν εντελώς ακούσιο αλλά απόλυτα φυσικό τρόπο για το άτομο που το βιώνει. Όταν ένα ερέθισμα διεγείρει μία συγκεκριμένη αίσθηση, ενεργοποιείται ταυτόχρονα και μία δεύτερη. Για παράδειγμα, ένας συναισθητικός μπορεί να «βλέπει» χρώματα όταν ακούει νότες ή μουσικές συγχορδίες, να «γεύεται» λέξεις ή να συνδέει συγκεκριμένους αριθμούς και ημέρες της εβδομάδας με ξεχωριστές αποχρώσεις. Δεν πρόκειται για προϊόν φαντασίας ή μεταφορά, αλλά για μια πραγματική, εγγενή εμπειρία αντίληψης του κόσμου που συχνά αποτελεί πηγή ανεξάντλητης δημιουργικότητας.

Στον χώρο της μουσικής, ειδικά κατά τον όψιμο 19ό και τον 20ο αιώνα, συναντάμε σπουδαίους συνθέτες που έζησαν με αυτή την ιδιαίτερη αισθητηριακή χάρη. Ο Αλεξάντερ Σκριάμπιν είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση, καθώς είχε αναπτύξει ολόκληρο σύστημα αντιστοίχισης των μουσικών νοτών με συγκεκριμένα χρώματα. Μάλιστα, στο έργο του «Προμηθέας: Το Ποίημα της Φωτιάς», πρόβλεψε τη χρήση ενός ειδικού «φωτογραφικού πιάνου» που θα πρόβαλλε έγχρωμο φως στην αίθουσα ανάλογα με τη μουσική.

Ο Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ, επίσης συναισθητικός, διαφωνούσε φιλικά με τον Σκριάμπιν για το ποιο ακριβώς χρώμα αντιστοιχούσε σε κάθε μουσική κλίμακα, καθώς για εκείνον η μείζων κλίμακα του Μι ήταν ένα λαμπερό, ηλιόλουστο κίτρινο, ενώ για τον Σκριάμπιν ήταν κόκκινη. Ο Φραντς Λιστ χρησιμοποιούσε συχνά χρωματικούς όρους όταν διηύθυνε ορχήστρες, ζητώντας παράξενα πράγματα από τους μουσικούς, όπως να παίξουν «πιο μπλε» ή «λιγότερο πορτοκαλί», προκαλώντας την αρχική τους απορία μέχρι να καταλάβουν ότι περιέγραφε τις δικές του οπτικές αισθήσεις.

Ο Ολιβιέ Μεσιάν περιέγραφε τη συναισθησία του ως ένα εσωτερικό σύμπαν όπου κάθε αρμονικός συνδυασμός παρήγαγε ολοζώντανες χρωματικές διαβαθμίσεις, επηρεάζοντας βαθιά τον τρόπο που συνέθετε τις πρωτοποριακές μελωδίες του.

Ο Γκέργκι Λίγκετι, ένας από τους πιο σημαντικούς συνθέτες της μεταπολεμικής περιόδου, είχε δηλώσει πως οι μορφές, οι αριθμοί και οι ήχοι συνδέονταν στο μυαλό του σταθερά με συγκεκριμένα χρώματα.

Συναισθητικοί ήταν επίσης οι: Καρλ Μαρία φον και ο Μωρίς Ραβέλ. Στη νεότερη εποχή, η Αμερικανίδα συνθέτρια Έιμι Μπιτς έβλεπε κάθε κλίμακα χρωματισμένη με μια συγκεκριμένη απόχρωση, ενώ ο σπουδαίος μαέστρος και συνθέτης Λέοναρντ Μπερνστάιν περιέγραφε συχνά πώς ορισμένες συγχορδίες του δημιουργούσαν άμεσα την αίσθηση συγκεκριμένων χρωμάτων. Εκτός όμως από την αυστηρά νευρολογική συναισθησία, υπάρχει και μια άλλη κατηγορία δημιουργών που διέθεταν μια σπάνια οπτικοακουστική φαντασία, όπου ο ήχος γεννούσε ακαριαία στο μυαλό τους εικόνες, τοπία και ιστορίες.

Ο Μοντέστ Μούσοργκσκι αποτελεί κλασικό παράδειγμα, αφού στο διάσημο έργο του «Εικόνες από μια Έκθεση» μετέτρεψε τους ζωγραφικούς πίνακες του φίλου του σε μουσική, επιτρέποντας στον ακροατή να «δει» τις εικόνες μέσα από τις νότες. Με παρόμοιο τρόπο, ο Κλοντ Ντεμπισί συνέθετε έτσι ώστε οι ήχοι του να αποδίδουν την κίνηση του νερού, το φως του φεγγαριού ή την αίσθηση του ανέμου, λειτουργώντας σαν ένας ζωγράφος που χρησιμοποιεί νότες αντί για πινέλα.

Η λογοτεχνία δεν θα μπορούσε φυσικά να μείνει ανεπηρέαστη από ένα τέτοιο δώρο αντίληψης. Ο Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ αποτελεί την πιο διάσημη περίπτωση συναισθητικού συγγραφέα, ο οποίος περιέγραφε με εκπληκτική λεπτομέρεια την «έγχρωμη ακοή» του στην αυτοβιογραφία του. Για τον Ναμπόκοφ, κάθε γράμμα του αλφαβήτου είχε τη δική του απόλυτα καθορισμένη υφή και απόχρωση, μια ιδιότητα που μοιραζόταν μάλιστα τόσο με τη μητέρα του όσο και με τη σύζυγό του.

Στον χώρο της ποίησης, ο Αρθούρος Ρεμπό εξέφρασε αυτή την εμπειρία στο περίφημο ποίημά του «Φωνήεντα», όπου απέδωσε ένα συγκεκριμένο χρώμα σε κάθε φωνήεν, επηρεάζοντας καθοριστικά το ρεύμα του Συμβολισμού. Ακόμη και ο Μαρσέλ Προυστ, μέσα από την ευαισθησία των περιγραφών του, αποτύπωσε με μοναδικό τρόπο το πώς μια γεύση ή ένας ήχος μπορούν να ανασύρουν ολόκληρους κόσμους αναμνήσεων, αποδεικνύοντας πόσο βαθιά μπορεί η συναισθησία να εμπνεύσει την τέχνη του λόγου.

Συναισθητικοί επίσης ήταν και οι Πωλ Βερλαίν, και ο Στεφάν Μαλλαρμέ.