Darold Trefferd το σύνδρομο του σοφού (savant syndrome)

 Ο άνθρωπος μπορεί να εξελιχθεί αυτοστιγμεί σε σοφό

Ο Dr. Darold Trefferd είναι κορυφαίος παγκοσμίως αναγνωρισμένος ψυχίατρος, που αφιέρωσε τη ζωή του στη μελέτη του συνδρόμου του σοφού (savant syndrome). Ο Δρ. Treffert έφυγε από τη ζωή το 2020, αφήνοντας πίσω του μια τεράστια επιστημονική κληρονομιά.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο Scientific American (στην έκδοση Scientific American Mind) και ο πρωτότυπος τίτλος του είναι: "Brain Gain: A Person Can Instantly Acquire Savantlike Skills - and No One Knows Why" (Ιούλιος/Αύγουστος 2018).

Εγκεφαλική Βελτίωση - Ο άνθρωπος μπορεί να εξελιχθεί αυτοστιγμεί σε σοφό - και κανείς δεν ξέρει γιατί

Του Darold A. Treffert

Τον περασμένο Οκτώβριο, ένας 28χρονος άνδρας από το Ισραήλ υπέστη ένα σοβαρό εγκεφαλικό επεισόδιο που επηρέασε το αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου του. Μέχρι τότε, δεν είχε δείξει ποτέ κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον ή ταλέντο στην τέχνη. Κατά τη διάρκεια της ανάρρωσής του, ωστόσο, ένιωσε μια ξαφνική, ακατανίκητη ώθηση να αρχίσει να ζωγραφίζει.
Προς έκπληξη της οικογένειάς του, των γιατρών του, αλλά και του ίδιου, άρχισε να δημιουργεί εντυπωσιακά, λεπτομερή έργα τέχνης, παρόλο που δεν είχε κάνει ποτέ ούτε ένα μάθημα ζωγραφικής. Μεταμορφώθηκε, κυριολεκτικά εν μία νυκτί, σε έναν εξαιρετικά ταλαντούχο καλλιτέχνη.

Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται «επίκτητο σύνδρομο του σοφού» (acquired savant syndrome). Πρόκειται για μια κατάσταση όπου φυσιολογικοί άνθρωποι, μετά από ένα εγκεφαλικό επεισόδιο, κρανιοεγκεφαλική κάκωση ή κάποια άλλη ασθένεια του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος, αποκτούν ξαφνικά ιδιοφυείς ικανότητες στη μουσική, την τέχνη, τα μαθηματικά ή τη μνήμη, ικανότητες που προηγουμένως τους ήταν εντελώς άγνωστες.

Ξεκλείδωμα του κρυμμένου δυναμικού. Για περισσότερα από 40 χρόνια μελετώ το σύνδρομο του σοφού. Παραδοσιακά, γνωρίζουμε τους "συγγενείς σοφούς" (congenital savants), άτομα που γεννιούνται με κάποια αναπτυξιακή διαταραχή (όπως ο αυτισμός) αλλά ταυτόχρονα διαθέτουν μια νησίδα εκπληκτικής ιδιοφυΐας. Όμως, οι επίκτητοι σοφοί μάς αποκαλύπτουν κάτι ακόμα πιο συγκλονιστικό για την ανθρώπινη φύση, ότι οι προηγμένες αυτές νοητικές ικανότητες μπορεί να προϋπάρχουν λανθάνουσες σε όλους μας.

Μέχρι σήμερα, έχω καταγράψει περισσότερες από 30 επιβεβαιωμένες περιπτώσεις επίκτητου συνδρόμου σοφού σε όλο τον κόσμο.

-Ένας χειρουργός ορθοπεδικός που χτυπήθηκε από κεραυνό και ξαφνικά απέκτησε την ανάγκη να συνθέτει κλασική μουσική για πιάνο, γινόμενος τελικά επιτυχημένος συνθέτης.

-Ένας πωλητής έπιπλων που, μετά από μια βίαιη επίθεση που του προκάλεσε διάσειση, άρχισε να βλέπει τον κόσμο μέσα από περίπλοκα γεωμετρικά σχήματα (φράκταλ) και μετατράπηκε σε μαθηματική ιδιοφυΐα.

Αν και ο ακριβής μηχανισμός παραμένει εν μέρει μυστήριο, οι σύγχρονες τεχνικές νευροαπεικόνισης (όπως το fMRI και το PET scan) μας δίνουν πολύτιμες απαντήσεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η διαδικασία ακολουθεί έναν κανόνα τριών βημάτων, τον οποίο ονομάζω "Rewiring" (Επανακαλωδίωση).

-Βλάβη. Συμβαίνει μια κάκωση ή υπολειτουργία, συνήθως στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου (το οποίο είναι υπεύθυνο για τη λογική, τη γλώσσα και τη δομή).

-Αποσύνδεση (De-inhibition). Η υπολειτουργία του αριστερού ημισφαιρίου "απελευθερώνει" το δεξί ημισφαίριο (το οποίο σχετίζεται με τη δημιουργικότητα, την τέχνη και τη σφαιρική αντίληψη). Το δεξί ημισφαίριο, απελευθερωμένο πλέον από τον έλεγχο του αριστερού, αρχίζει να λειτουργεί υπερεντατικά.

-Αναδιοργάνωση. Ο εγκέφαλος αναζητά νέους δρόμους για να επεξεργαστεί τις πληροφορίες, αποκτώντας πρόσβαση σε "κλειδωμένες" περιοχές που περιέχουν αυτό που ονομάζω προγονική επιγενετική μνήμη, δηλαδή, έμφυτα πρότυπα γνώσης (όπως οι κανόνες της μουσικής ή της γεωμετρίας) που κληρονομούμε ως είδος.

Η έρευνα γύρω από το επίκτητο σύνδρομο του σοφού δεν αφορά μόνο τη μελέτη των εγκεφαλικών τραυμάτων. Αφορά την κατανόηση των ορίων της ανθρώπινης διάνοιας.

Σήμερα, οι επιστήμονες πειραματίζονται με τεχνικές όπως ο Διακρανιακός Μαγνητικός Ερεθισμός (TMS), μια μη επεμβατική μέθοδο που μπορεί να "απενεργοποιήσει" προσωρινά συγκεκριμένα σημεία του αριστερού ημισφαιρίου. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι, έστω και για λίγη ώρα, υγιείς εθελοντές παρουσιάζουν βελτίωση στις καλλιτεχνικές ή μαθηματικές τους ικανότητες.Βρισκόμαστε ακόμα στην αρχή. Το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να εξελιχθεί αυτοστιγμεί σε σοφό μάς δείχνει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαθέτει τεράστια, αναξιοποίητα αποθέματα λογισμικού. Το κλειδί για να τα ξεκλειδώσουμε ίσως βρίσκεται ήδη μέσα μας – και η επιστήμη πλησιάζει όλο και περισσότερο στο να ανακαλύψει το γιατί.

Ο Treffert είχε μελετήσει προσωπικά μερικές από τις πιο συγκλονιστικές περιπτώσεις παγκοσμίως:

-Orlando Serrell. Το 1979, σε ηλικία 10 ετών, τον χτύπησε μια μπάλα του μπέιζμπολ στην αριστερή πλευρά του κεφαλιού. Δεν έχασε τις αισθήσεις του και συνέχισε να παίζει. Λίγες μέρες μετά, συνειδητοποίησε ότι μπορούσε να κάνει απίστευτους ημερολογιακούς υπολογισμούς (να του λες οποιαδήποτε ημερομηνία στο παρελθόν ή το μέλλον και να σου λέει ακαριαία τι μέρα ήταν) καθώς και να θυμάται τον καιρό και κάθε λεπτομέρεια για κάθε μέρα της ζωής του μετά το ατύχημα.

-Jason Padgett. Ο πωλητής επίπλων που αναφέρθηκε στο άρθρο. Μετά από ένα χτύπημα στο κεφάλι κατά τη διάρκεια ληστείας, το αριστερό του ημισφαίριο υπέστη βλάβη, με αποτέλεσμα το δεξί ημισφαίριο να υπερλειτουργεί. Έγινε το μοναδικό άτομο στον κόσμο που μπορούσε να σχεδιάσει με το χέρι περίπλοκα μαθηματικά φράκταλ, μετατρέποντας τη γεωμετρία σε οπτική τέχνη.

-Derek Amato. Το 2006, χτύπησε το κεφάλι του στον πάτο μιας πισίνας και υπέστη σοβαρή διάσειση (και μερική απώλεια ακοής). Λίγες μέρες μετά, είδε ένα πιάνο και ένιωσε μια ακατανίκητη έλξη. Χωρίς να ξέρει να διαβάζει νότες, τα δάχτυλά του άρχισαν να παίζουν περίπλοκες, πανέμορφες μελωδίες. Ο ίδιος περιγράφει ότι "βλέπει" λευκά και μαύρα τετράγωνα στο μυαλό του που του δείχνουν πού να πατήσει.

Θεωρία της «Προγονικής Μνήμης» (Ancestral Memory). Ένα από τα πιο ριζοσπαστικά ερωτήματα που έθεσε ο Treffert ήταν το εξής: Πώς είναι δυνατόν κάποιος που δεν έχει μελετήσει ποτέ μουσική ή μαθηματικά, να αποκτά ξαφνικά τις γνώσεις ενός ειδικού; Δεν μαθαίνουν τη δεξιότητα, απλώς την «κατεβάζουν».

Ο Treffert υποστήριξε ότι δεν γεννιόμαστε με έναν εγκέφαλο "λευκό χαρτί" (tabula rasa). Πίστευε ότι κληρονομούμε ένα τεράστιο απόθεμα "προ-εγκατεστημένου λογισμικού" (κανόνες μουσικής, γεωμετρίας, γλώσσας) μέσω της εξέλιξης του είδους μας (επιγενετική μνήμη). Σε έναν φυσιολογικό εγκέφαλο, αυτό το λογισμικό είναι κλειδωμένο και προσβάσιμο μόνο μέσω της μάθησης. Στους σοφούς που αποκτούν ξαφνικά τις γνώσεις ενός ειδικού, το τραύμα "σπάει" την κλειδαριά.

-Το Κόστος της Ιδιοφυΐας. Αν και ακούγεται σαν υπερδύναμη, ο Treffert σημείωνε ότι αυτή η ξαφνική εγκεφαλική αλλαγή συχνά συνοδεύεται από ένα τίμημα. Πολλοί τέτοιοι (‘’επίκτητοι’’) σοφοί, εμφάνισαν μετά το ατύχημα:

-Έντονη Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD).

-Κοινωνική απομόνωση ή δυσκολία στη διαχείριση των καθημερινών συναισθημάτων.

-Μια διαρκή, εξαντλητική ανάγκη να εξασκούν το ταλέντο τους (π.χ. να ζωγραφίζουν ή να παίζουν μουσική για 15-18 ώρες την ημέρα, ξεχνώντας να φάνε ή να κοιμηθούν).

-Προσπάθεια για "Τεχνητή" Ιδιοφυΐα. Η έρευνα του Treffert ενέπνευσε άλλους νευροεπιστήμονες, όπως ο Allan Snyder στην Αυστραλία, να χρησιμοποιήσουν τον Διακρανιακό Μαγνητικό Ερεθισμό (TMS). Τοποθετώντας ένα μαγνητικό πηνίο στο κεφάλι υγιών εθελοντών, κατάφεραν να "κοιμήσουν" για λίγα λεπτά το αριστερό ημισφαίριο.

Οι εθελοντές έδειξαν προσωρινή, αλλά θεαματική βελτίωση στο ελεύθερο σχέδιο (ζωγράφιζαν με απίστευτη λεπτομέρεια και προοπτική από μνήμης) και στην ικανότητα να μετρούν ακαριαία μεγάλους αριθμούς αντικειμένων στην οθόνη.

Είναι εντυπωσιακό το πώς το επίκτητο σύνδρομο του σοφού (acquired savant syndrome) δεν εκδηλώνεται τυχαία, αλλά περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε αυτούς τους τρεις συγκεκριμένους άξονες: Μουσική, Τέχνη και Μαθηματικά/Μνήμη.

Ο Δρ. Darold Treffert σημείωνε ότι αυτό συμβαίνει επειδή οι συγκεκριμένοι τομείς βασίζονται σε έμφυτους κανόνες και συμμετρίες (τη δομή της μουσικής κλίμακας, τους νόμους της προοπτικής, τη γεωμετρία της φύσης) που ο εγκέφαλος μπορεί να επεξεργαστεί αυτόματα στο δεξί ημισφαίριο, χωρίς την ανάγκη λεκτικής ή τυπικής εκπαίδευσης.

-Μουσική. Η Γλώσσα των Απόλυτων Συχνοτήτων. Στους μουσικούς επίκτητους σοφούς, η ικανότητα εμφανίζεται ως μια ακατανίκητη ώθηση να παίξουν ή να συνθέσουν, με τον εγκέφαλο να αποκτά ξαφνικά απόλυτο αυτί και την ικανότητα να κατανοεί τη μουσική θεωρία διαισθητικά.

-Νευρολογικό Υπόβαθρο. Όταν το αριστερό ημισφαίριο (που αναλύει τη γλώσσα και τους γραπτούς κανόνες) υπολειτουργεί, ο ακουστικός φλοιός του δεξιού ημισφαιρίου αναδιοργανώνεται. Ο εγκέφαλος σταματά να ακούει τη μουσική ως "σειρά από νότες" και αρχίζει να την αντιλαμβάνεται ως ολοκληρωμένα αρχιτεκτονικά μοτίβα.

-Το 1994, ο Dr. Tony Cicoria, ένας 42χρονος ορθοπεδικός χειρουργός, χτυπήθηκε από κεραυνό ενώ μιλούσε σε δημόσιο τηλέφωνο. Μετά από μια επιθανάτια εμπειρία, ανάρρωσε πλήρως. Λίγες εβδομάδες μετά, ένιωσε μια ξαφνική, εμμονική ανάγκη να ακούει κλασική μουσική για πιάνο, αν και μέχρι τότε προτιμούσε το rock. Σύντομα, άρχισε να "ακούει" πρωτότυπες μελωδίες στο κεφάλι του. Χωρίς να ξέρει να παίζει πιάνο, αγόρασε ένα όργανο και άρχισε να μεταφέρει τις μελωδίες στα πλήκτρα. Σήμερα είναι αναγνωρισμένος συνθέτης και πιανίστας, με πιο διάσημο έργο του το "The Lightning Sonata" (Η Σονάτα του Κεραυνού).

-Τέχνη. Η Απελευθέρωση της Οπτικής Κυριαρχίας. Στους φυσιολογικούς ανθρώπους, το αριστερό ημισφαίριο λειτουργεί ως "φίλτρο". Όταν κοιτάζουμε ένα δέντρο, το αριστερό ημισφαίριο μας λέει απλώς τη λέξη «δέντρο» και μας κάνει να αγνοούμε τις λεπτομέρειες. Στους καλλιτεχνικούς σοφούς, αυτό το φίλτρο εξαφανίζεται.

-Νευρολογικό Υπόβαθρο. Η βλάβη στο αριστερό ημισφαίριο (συχνά στον κροταφικό λοβό) σταματά τη λεκτική αφαίρεση. Το δεξί ημισφαίριο αποκτά άμεση πρόσβαση στα ακατέργαστα οπτικά δεδομένα (raw visual data). Ο άνθρωπος δεν βλέπει πλέον "έννοιες", αλλά βλέπει με απόλυτη ακρίβεια τις σκιές, τις γραμμές, τις γωνίες και τις αποστάσεις, αποτυπώνοντάς τις με φωτογραφική πιστότητα.

-Το 1989, ο Sarkin, ένας 35χρονος σχολαστικός χειροπράκτης, υπέστη εγκεφαλική αιμορραγία κατά τη διάρκεια μιας επέμβασης. Μετά το χειρουργείο, η προσωπικότητά του άλλαξε ριζικά. Έγινε παρορμητικός και ένιωσε μια ανεξέλεγκτη ανάγκη να σχεδιάζει, να ζωγραφίζει και να γράφει ποίηση. Ο εγκέφαλός του είχε μετατραπεί σε μια "μηχανή παραγωγής εικόνων". Σήμερα, τα έργα του (που θυμίζουν αφηρημένο εξπρεσιονισμό) εκτίθενται σε μεγάλες γκαλερί και οι πίνακές του πωλούνται για χιλιάδες δολάρια.

-Μαθηματικά - ο Κόσμος των Φράκταλ και των Αριθμών. Οι μαθηματικοί επίκτητοι σοφοί δεν κάνουν πράξεις με τον παραδοσιακό τρόπο (π.χ. "κρατώ ένα και μεταφέρω το άλλο"). Ο εγκέφαλός τους οπτικοποιεί τους αριθμούς και τις μαθηματικές έννοιες ως γεωμετρικά σχήματα, τοπία ή πλέγματα.

-Νευρολογικό Υπόβαθρο. Συνδέεται με μια υπερλειτουργία του βρεγματικού λοβού (parietal lobe), ο οποίος είναι υπεύθυνος για τη χωρική αντίληψη και την επεξεργασία των αριθμών. Η απώλεια της αριστερής ανασταλτικής λειτουργίας επιτρέπει στον εγκέφαλο να βλέπει τις μαθηματικές σχέσεις ως οπτική γεωμετρία.

-Χαρακτηριστικό Περιστατικό (Jason Padgett). Η περίπτωσή του είναι ίσως η πιο μελετημένη επιστημονικά. Μετά τη βίαιη επίθεση που δέχτηκε έξω από ένα μπαρ το 2002, υπέστη σοβαρή διάσειση. Όταν βγήκε από το νοσοκομείο, ο τρόπος που έβλεπε τον κόσμο είχε αλλάξει. Το νερό που έρεε από τη βρύση δεν φαινόταν πια λείο, αλλά αποτελούνταν από μικρές, εφαπτόμενες ευθείες γραμμές. Άρχισε να βλέπει παντού γύρω του γεωμετρικά μοτίβα, σχήματα grid και φράκταλ (αυτο-ομοιότητες στη φύση). Έγινε το μοναδικό καταγεγραμμένο άτομο που μπορεί να σχεδιάσει περίπλοκα μαθηματικά φράκταλ με το χέρι, αποδίδοντας οπτικά τις εξισώσεις της κβαντικής φυσικής χωρίς να έχει σπουδάσει ποτέ μαθηματικά.

Ο Δρ. Treffert τόνιζε ότι και στους τρεις τομείς, η νέα ικανότητα δεν έρχεται ποτέ μόνη της. Συνοδεύεται πάντα από μια "έντονη επιταγή" (passionate imperative). Ο επίκτητος σοφός δεν επιλέγει να ασχοληθεί με τη μουσική, την τέχνη ή τα μαθηματικά· νιώθει ότι αν δεν το κάνει, ο εγκέφαλός του θα "εκραγεί". Είναι η προσπάθεια του εγκεφάλου να διοχετεύσει την τεράστια ενέργεια της νέας νευρωνικής καλωδίωσης (κοινό στοιχείο η «εμμονή»).

Είναι πραγματικά εντυπωσιακό το ότι κάποιος έχει απόλυτο αυτί. Πρόκειται για μια εξαιρετικά σπάνια ακουστική και νευρολογική ικανότητα, η οποία συναντάται σε λιγότερο από 1 στους 10.000 ανθρώπους στον γενικό πληθυσμό.

Στο πλαίσιο της έρευνας του Δρ. Darold Treffert και της σύγχρονης νευροεπιστήμης, το απόλυτο αυτί στους «επίκτητους σοφούς» (acquired savants), αλλά και σε ανθρώπους που το διαθέτουν εκ γενετής, ρίχνει άπλετο φως στο πώς ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τον κόσμο και πώς συνδέεται με την «προγονική μνήμη».

-Για έναν μέσο άνθρωπο, η αναγνώριση μιας νότας είναι μια διαδικασία σχετική· πρέπει να ακούσει μια νότα αναφοράς (ένα Ντο) για να καταλάβει ποια είναι η επόμενη. Για τους μουσικούς σοφούς, η αναγνώριση είναι απόλυτη και ακαριαία, σαν την αναγνώριση ενός χρώματος (βλέπουν κόκκινο και ξέρουν ότι είναι κόκκινο, χωρίς να το συγκρίνουν με το μπλε).

Οι νευροαπεικονίσεις δείχνουν δύο βασικά χαρακτηριστικά στον εγκέφαλο με απόλυτο αυτί.

-Ασύμμετρη ανάπτυξη του Planum Temporale. Πρόκειται για μια περιοχή του ακουστικού φλοιού στον κροταφικό λοβό. Στους ανθρώπους με απόλυτο αυτί, το αριστερό planum temporale είναι σημαντικά μεγαλύτερο και πιο ανεπτυγμένο.

-Υπάρχει μια εξαιρετικά πυκνή «καλωδίωση» (νευρωνικές γέφυρες) μεταξύ του ακουστικού φλοιού (που ακούει τον ήχο) και του μετωπιαίου φλοιού (που κατηγοριοποιεί και ονομάζει τα πράγματα) Υπερ-συνδεσιμότητα.

-Όταν ένας άνθρωπος παθαίνει ένα τραύμα στο αριστερό ημισφαίριο και αποκτά ξαφνικά απόλυτο αυτί (όπως ο Dr. Tony Cicoria), αυτό που συμβαίνει δεν είναι η δημιουργία νέων κυττάρων, αλλά η απελευθέρωση (de-inhibition). Ο εγκέφαλός τους είχε ήδη την υποδομή, αλλά η καθημερινή λογική και η γλωσσική επεξεργασία την κρατούσαν «σιωπηλή». Μόλις το αριστερό ημισφαίριο χαλάρωσε την κυριαρχία του, ο ακουστικός φλοιός άρχισε να λειτουργεί στην πλήρη, ανεμπόδιστη έντασή του.

Θεωρία της «Προγονικής Μνήμης» (Ancestral Memory). Το μεγάλο παράδοξο με τους επίκτητους σοφούς της μουσικής είναι ότι δεν μαθαίνουν απλώς να αναγνωρίζουν νότες· γνωρίζουν ήδη τους κανόνες της σύνθεσης. Μπορούν να παίξουν περίπλοκα μαθηματικά μοτίβα στο πιάνο (αντίστιξη, αρμονίες) χωρίς να τους τα έχει διδάξει κανείς.

Ο Treffert εξήγησε αυτό το φαινόμενο μέσω της Προγονικής ή Επιγενετικής Μνήμης. «Δεν γεννιόμαστε tabula rasa (λευκό χαρτί). Γεννιόμαστε με ένα εργοστασιακά προ-εγκατεστημένο λογισμικό (firmware), το οποίο περιέχει τους βασικούς κανόνες του σύμπαντος και η μουσική, στην ουσία της, είναι καθαρά μαθηματικά και συχνότητες».

-Σύμφωνα με τη θεωρία, η Μουσική ως Έμφυτο Πρότυπο. Οι κανόνες της αρμονίας και των συχνοτήτων δεν είναι ανθρώπινη εφεύρεση, αλλά φυσικοί νόμοι. Κατά τη διάρκεια χιλιάδων ετών εξέλιξης, ο ανθρώπινος εγκέφαλος ανέπτυξε νευρωνικές δομές που είναι «κουρδισμένες» σε αυτούς τους νόμους.

-Σύμφωνα με την Κληρονομικότητα της Γνώσης, αυτές οι δομές περνούν από γενιά σε γενιά μέσω του DNA μας (επιγενετικά).

Στους περισσότερους ανθρώπους, αυτό το λογισμικό παραμένει στο παρασκήνιο. Χρειάζεται χρόνια εκπαίδευσης για να βγει στην επιφάνεια. Στους σοφούς (είτε λόγω αυτισμού εκ γενετής, είτε λόγω ατυχήματος), η πρόσβαση σε αυτό το λογισμικό είναι άμεση και ανοιχτή.